İnsan bir şeyi gördükten sonra neden eski hâline dönemiyor?

Bu soruyu uzun süredir içimde taşıyorum. Çünkü bir süredir kendimde garip bir şey fark ediyorum. Eskiden severek yaptığım bazı şeyler artık aynı gelmiyor. Aynı masaya oturuyorum, aynı insanlarla konuşuyorum, aynı şarkıları dinliyorum, aynı sokaklardan geçiyorum. Her şey yerinde duruyor gibi, ama ben aynı yerde değilim.

Sanki dünyanın yüzeyi yerinden oynamış gibi. Sanki daha önce baktığım şeylerin arkasında başka bir şey belirmiş gibi. Sanki bir perde aralanmış ve ben artık sahnenin sadece önünü değil, arkasındaki mekanizmayı da görmüşüm gibi.

İlk başta bunun yorgunluk olduğunu sandım. Sonra geçer dedim. Sonra “bu da bir dönem” dedim. Ama geçmedi. Çünkü mesele geçici bir ruh hâli değilmiş. Mesele, bir şeyi fark ettikten sonra artık eskisi gibi bakamamakmış.

Belki de “curse of awareness” dedikleri şey tam olarak bu: farkındalığın laneti. Bir şeyi gördükten sonra, onu görmemiş gibi yaşayamamak.

Eski Körlüğü Özlemek

Farkındalık kulağa romantik geliyor. Uyanmak, görmek, bilinçlenmek, derinleşmek, kendini bulmak… Güzel kelimeler bunlar. İnsan bu kelimeleri duyunca sanki karanlık bir odadan çıkıp ışığa yürüyormuş gibi hissediyor. Ama kimse şu tarafını pek anlatmıyor: Farkındalık bazen ışığa çıkmak değildir; bazen ışığın gözünü yakmasıdır.

Çünkü görmek her zaman özgürleştirmez. Bazen sadece huzurunu bozar. Bazen seni daha bilge yapmadan önce daha yalnız yapar. Bazen sana yeni bir yol göstermeden önce eski yolunu elinden alır.

Bir dönem sürekli eski hâllerimi aradım. Eski düşünme biçimimi, eski inançlarımı, eski heyecanımı, eski saflığımı, eski rahatlığımı… Hatta bazı anlarda eski benliğime karşı neredeyse yas tuttum. “Eskiden daha iyiydim” gibi değildi bu tam olarak. Daha çok şuna benziyordu: Eskiden daha az bölünmüştüm.

Daha az şey çözmeye çalışıyordum. Daha az şüphe ediyordum. Daha az altını kazıyordum. Daha az görüyordum. Ve bazen insanın özlediği şey geçmiş değildir; geçmişteki körlüğüdür.

Bu cümleyi kurmak acımasız geliyor. Ama galiba doğru. Çünkü cehaletin sadece karanlığı yoktur; bir konforu da vardır. Bir sıcaklığı, bir bütünlüğü, bir “henüz bilmediğin için taşımadığın” hafifliği vardır.

Bir şeyi bilmiyorken onun yükünü de taşımazsın. Bir şeyi fark etmiyorken onunla hesaplaşmak zorunda da kalmazsın. Perdenin önünde otururken oyuna inanmak kolaydır. Ama sahne arkasını bir kere gördüğünde aynı oyuna aynı içtenlikle dönemiyorsun.

İşte farkındalık bazen böyle çalışıyor. Önce sana bir şey gösteriyor. Sonra senden eski bakışını alıyor. Ve seni arada bırakıyor. Eski bilinç artık dar geliyor; yeni bilinç ise henüz bir eve dönüşmemiş oluyor.

İnsan tam burada sıkışıyor: Eskiye dönemiyorum, ama yenisini de kuramadım.

Lanet Görmekte Değil, Gördükten Sonra Başlıyor

Belki de lanet görmekte başlamıyor. Asıl lanet, gördükten sonra başlıyor. Çünkü insan bir şeyi fark ettiğinde sadece yeni bir bilgi edinmiyor. Aynı anda eski bilmezliğini de kaybediyor. Ve bu kayıp, çoğu zaman kazandığı şeyden daha ağır geliyor.

Farkındalık insana sadece göz vermez; yük de verir. Çünkü gördüğün şeyi geri itemezsin. İnandığın gibi yaşayamadığında bunu bilerek yaşarsın. Sahte gelen bir şeyi sürdürdüğünde bunu fark ederek sürdürürsün. İstemediğin hayatı devam ettirdiğinde, artık onu istemediğini de bilirsin.

Eskiden içinden geçtiğin cümleler şimdi içine batmaya başlar. Eskiden normal gelen şeyler şimdi yüzeyde kalır. Eskiden seni taşıyan anlamlar şimdi seni taşıyamaz olur.

Lanet tam burada doğuyor galiba: Cehaletin konforu elinden gider ama hakikatin huzuru da henüz gelmemiştir. İnsan ikisinin arasında asılı kalır. Ne eski saflık vardır ne yeni bilgelik. Sadece ara bölge, sadece çatlak, sadece insanın kendi kendine sorduğu o bitmeyen soru:

“Ben bunu artık nasıl taşıyacağım?”

Nietzsche’nin Açtığı Boşluk

Nietzsche’yi sarsıcı yapan şey sadece sertliği değil, açtığı boşluk. Çünkü Nietzsche insanın sığındığı hazır anlamları yerinden oynatır: hazır ahlakı, hazır inancı, hazır teselliyi, hazır iyiyi ve kötüyü, hazır “böyle yaşanır” cümlelerini.

Ve bunu yapınca insana büyük bir özgürlük verdiği kadar büyük bir yük de bırakır. “Tanrı öldü” dediğinde, sadece dinî bir iddiadan bahsetmez; bir anlam düzeninin çöküşünden bahseder. İnsanın gökyüzüne bakıp hazır bir cevap bulamadığı o andan. Eski değerlerin artık eskisi kadar inandırıcı gelmediği, ama yenilerinin de henüz kurulmadığı o boşluktan.

İşte farkındalığın laneti de biraz burada ağırlaşıyor. Eski anlamlar çözülür, ama yerine hemen yenisi gelmez. Eski inanç zayıflar, ama yeni bir hakikat hemen doğmaz. Eski benlik çatlar, ama yeni benlik henüz kendini kuramaz.

Nietzsche’nin “son insan”ı burada bir gölge gibi belirir. Rahatını isteyen, riskten kaçan, derin acıyı reddeden, küçük mutluluklarla yetinen insan… Gözlerini kırpıştırır ve “mutluluğu bulduk” der. Ama yaşadığı şey gerçekten mutluluk mudur, yoksa derinlikten kaçış mı?

Belki de farkındalık, insanı son insanın sıcak uyuşukluğundan uyandırır. Ama uyanmak her zaman güzel değildir. Bazen insan önce üşür. Bazen gözleri kamaşır. Bazen geri dönmek ister. Çünkü eski yalanlar bile bazen yeni boşluktan daha güvenli gelir.

İnanç, Korku ve Eski Ev

İnsanın eski hâlini özlemesi bazen eski düşüncelerini özlemesi değildir. O düşüncelerin verdiği güveni özlemesidir.

Bir inanç sistemi sadece fikirlerden oluşmaz. Çocukluğunu taşır. Aileni taşır. Sesleri taşır. Duaları, korkuları, yasakları, tesellileri taşır. Ne doğru, ne yanlış, nereye ait olduğunu bilme hissini taşır. O yüzden bir inanç çatladığında sadece bir fikir çatlamaz; bir ev çatlar.

İnsan bazen Tanrı’dan değil, kendisine Tanrı diye öğretilen korkudan uzaklaşır. Bazen dinden değil, din adına konuşan insanların sesinden yorulur. Bazen hakikati reddettiği için değil, korkuyla kurulmuş bir hakikatin içinde nefes alamadığı için geri çekilir.

Ama bu da kolay değildir. Çünkü korkuyla kurulmuş bir inançtan uzaklaşmak, korkunun hemen bittiği anlamına gelmez. Cehennem anlatıları, azap imgeleri, suçluluk dili, “ya yanılıyorsam?” korkusu insanın içinde kalır.

İnsan şunu sormaya başlar: Ben gerçekten inanıyor muydum, yoksa korkuyor muydum? Ben Tanrı’ya mı bağlıydım, yoksa cezadan mı kaçıyordum? Ben bunu seçmiş miydim, yoksa doğduğum çevrede başka bir dil bilmediğim için mi böyleydim?

Bu sorular insanı özgürleştirmeden önce sarsar. Çünkü bazen insan sadece eski inancını değil, eski kendini de kaybeder. Ve eski kendine yas tutmak, bir fikri kaybetmekten daha ağırdır.

Farkındalık Her Zaman Hakikat Değildir

Burada tehlikeli bir yer var. İnsan bir şeyleri fark etmeye başladığında, kendi farkındalığını hemen hakikat sanabilir. “Ben uyandım”, “ben gördüm”, “onlar hâlâ uykuda” gibi cümleler kulağa güçlü gelir. Ama bazen başka bir körlüğün başlangıcıdır.

Çünkü farkındalık da yanlış olabilir. İnsan bir yanılsamadan çıkıp başka bir yanılsamaya girebilir. Eskiden korkunun içindeyken şimdi öfkenin içine düşebilir. Eskiden sorgulamıyorken şimdi her şeyi küçümseyebilir. Eskiden bir topluluğa aitken şimdi kendi yalnızlığını üstünlük sanabilir.

Bu da özgürlük değildir. Bu sadece biçim değiştirmiş tutsaklıktır.

Nietzsche’nin tehlikeli tarafı da burada yanlış anlaşılır. Onun sürü eleştirisi, başkalarını küçümsemek için kolay bir silaha dönüşebilir. Oysa asıl mesele “ben daha üstünüm” demek değildir. Asıl mesele insanın kendine miras kalan değerleri sorgulayıp kendi değerlerini yaratacak cesareti bulmasıdır.

Ve bu çok zor bir şeydir. Çünkü kendi değerlerini yaratmak, sadece başkalarının değerlerini reddetmek değildir. Reddetmek kolaydır. Yıkmak kolaydır. Zor olan, yıktığın şeyin yerine yaşayabileceğin bir şey kurmaktır.

Bu yüzden gerçek farkındalık biraz daha sessizdir. Hemen hüküm vermez. Önce ayırmaya çalışır: Bu bana mı ait? Bu bana mı öğretildi? Bu hakikat mi, yoksa benim yaramın sesi mi? Ben gerçekten görüyor muyum, yoksa acı çektiğim yerden mi bakıyorum?

Belki de olgunluk, cevapları hızla bulmak değildir. Soruları daha dürüst sormaktır.

Modern Dünyada Körlük

Eskiden körlük bilgisizlikle açıklanırdı. Bilmiyordu, görmüyordu, duymuyordu. Şimdi durum tersine döndü. Artık insan çoğu zaman bilmediği için değil, çok fazla şeye maruz kaldığı için körleşiyor.

Bir haber, bir yorum, bir video, bir başarı hikâyesi, bir felaket, bir kıyas, bir tavsiye, bir korku, bir hedef… Bir şey daha, bir şey daha, bir şey daha.

Ve bütün bu fazlalığın içinde insan derinliği kaybediyor. Çünkü bakmakla maruz kalmak aynı şey değil. Gözün açık olabilir ama dikkatin dağılmışsa hiçbir şeyi gerçekten görmüyorsundur.

Byung-Chul Han’ın modern insanı tarif ederken yakaladığı şey de biraz bu. İnsan artık sadece baskı altında değildir. Kendi kendini performansa zorlar, kendi kendini görünür kılar, kendi kendini tüketir. Ve en kötüsü, kendi arzularının ne kadarının kendine ait olduğunu artık ayırt edemez.

“Ben bunu istiyorum” deriz. Ama gerçekten biz mi istiyoruz, yoksa bize istetilen şeyi mi istiyoruz?

İyi iş, iyi maaş, iyi beden, iyi ilişki, iyi profil, iyi hayat… Hepsi iyi. Peki hangisi senin?

Farkındalık bazen burada başlar. Bir arzunun sana ait olmadığını fark ettiğin o çatlakta. Hayatının bazı parçalarının senin seçimin gibi durmasına rağmen sana öğretilmiş olduğunu gördüğün anda.

Ve bu rahatlatıcı değildir. Çünkü o anda sadece sistemi görmezsin. Kendini de görürsün. Ne kadarını isteyerek yaşadığını, ne kadarını sürüklenerek taşıdığını, ne kadarını seçtiğini ve ne kadarını seçtiğini sandığını görürsün.

Sistemden Çıkmak mı, İçinde Uyanmak mı?

Bu soruyu uzun süre düşündüm. Madem bu kadar şeyin farkına varıyoruz, ne yapacağız? Her şeyi bırakıp gidecek miyiz? Sistemi reddedip başka bir hayat mı kuracağız? Bütün bağları koparıp dışarıda temiz bir alan mı bulacağız?

Bazı insanlar için belki evet. Ama çoğumuz için hayat bu kadar şiirsel ilerlemiyor. İş var. Para var. Aile var. Beden var. Korkular var. Yarın sabah var.

O zaman farkındalık ne işe yarıyor?

Belki de mesele sistemden tamamen çıkmak değildir. Belki mesele, sistemin içindeyken onun zihninin tamamını ele geçirmesine izin vermemektir.

İşe gidersin ama kendini sadece işinle tanımlamazsın. Para kazanırsın ama değerini sadece paradan almazsın. Toplumun içinde yaşarsın ama toplumun her beklentisini kendi arzun sanmazsın. Bir inancı sorgularsın ama sırf korkudan uzaklaştın diye ilk bulduğun başka kesinliğe sarılmazsın.

Belki de farkında kalmak, büyük kopuşlardan önce küçük mesafeler kurabilmektir. Her şeye cevap vermemek. Her haberi içine almamak. Her çağrıyı görev sanmamak. Her arzuyu sahiplenmemek. Her düşünceyi kendin sanmamak.

Bu küçük görünüyor. Ama bazen insanı içeriden kurtaran şey tam olarak budur.

Nietzsche’nin “kendini aşmak” dediği şey belki de önce burada başlar. Dünyayı terk etmekte değil; sana öğretilen dünyayı kendi içinden ayıklamakta. Çünkü insan bazen zincirlerini dışarıda arar. Oysa zincirin bir ucu çoktan içeri alınmıştır.

Her Zaman Farkında Kalamayız

Burada dürüst olmak gerekiyor. İnsan her zaman farkında kalamaz. Kalamaz, çünkü yorulur. Kalamaz, çünkü gerçek bazen ağır gelir. Kalamaz, çünkü zihin de beden gibi kendini korumaya çalışır.

Bu yüzden kaçmak her zaman korkaklık değildir. Bazen savunmadır, bazen mola, bazen hayatta kalma biçimi. Ama mesele hiç kaçmamak değil. Mesele kaçtığını bir gün fark edip geri dönebilmektir.

Farkındalık sürekli yaşanan bir bilinç hâli olmamalı belki de. Daha çok kaybettiğinde yolunu bulabildiğin bir yer olmalı. Küçük sessizlikler, telefonsuz yürüyüşler, kendine dürüstçe sorulmuş bir soru, günün sonunda “Ben bugün gerçekten ne yaşadım?” diyebilmek…

Modern dünya bizi büyük darbelerle değil, küçük dikkat hırsızlıklarıyla uyutuyor. Bu yüzden bazen büyük aydınlanmalar değil, küçük geri dönüşler hayat kurtarıyor.

Bir bildirim sessize alınır. Bir korkunun adı konur. Bir arzu sorgulanır. Bir cümle içeri alınmaz. Bir gün insan kendine şunu sorar: “Ben gerçekten yaşıyor muyum, yoksa bana öğretilen hayatı mı tekrar ediyorum?”

Belki de uyanış böyle başlar. Büyük bir devrim gibi değil; küçük bir rahatsızlık gibi.

Kaybedilen Sığınak

Farkındalığın laneti, hakikati bulmak değildir. Hakikatle birlikte eski sığınağını kaybetmektir. Çünkü insan bazen yalanlara inandığı için değil, onların gölgesinde dinlenebildiği için yaşar. Bir anlamın gerçek olması gerekmez her zaman; bazen insanı sabaha kadar ayakta tutması yeter. Ama bir gün o anlamın içinden ses çekilir. Cümleler, ritüeller, yollar kalır; fakat içlerindeki sıcaklık söner.

İşte o zaman insan anlar: Bazı şeyler yıkılmaz. Sadece artık insanı taşımaz.

Farkındalık çoğu zaman büyük bir aydınlanma gibi gelmez. Bazen çok sessiz olur. Aynı cümleyi duyarsın ve artık inanamazsın. Aynı eve, aynı insana, aynı geleceğe bakarsın; hiçbir şey eksilmemiştir ama her şeyin içi biraz boşalmıştır.

Ve en ağır boşluk, dışarıda değil; artık inanamadığın şeylerin içinde açılır.

İnsan tam burada değişir. Bir karar verdiği için değil, bir şeyi inkâr ettiği için değil; sadece eskisi gibi kendini kandıramadığı için.

Belki de farkındalık, gözün açılması değil; bazı perdelerin artık kapanmamasıdır. Eski bulanıklığın merhameti gider. Bilmemek artık seni korumaz. Alıştığın aydınlığın başkasının lambası olduğunu fark edersin.

Ve sonra arada kalırsın.

Ne eskiye ait.
Ne yeniye hazır.

Ama bazı eşikler böyledir. İnsanı hemen bir yere götürmez; önce artık nerede kalamayacağını gösterir.

Farkındalık bu yüzden bir lanettir: insanı huzurundan eder.

Ama belki de bu yüzden bir imkândır: çünkü bazı huzurlar, insanın kendine uzak kalmasıyla mümkündür.

Ve insan bir gün o uzaklığa dayanamaz.

Kendi sesini duymamak için kurduğu bütün gürültü susar.
Kendi yüzüne bakmamak için yaktığı bütün ışıklar söner.
Kendi hayatı sandığı şeyin içinde, kendine ait olmayan ne varsa birer birer görünür olur.

İşte o an büyük bir şey olmaz dışarıdan.

Kapılar çarpmaz.
Gökyüzü yarılmaz.
Dünya yıkılmaz.

Ama insanın içinde bir dönem kapanır.

Ve bazen bir hayat, yeni bir kapı açıldığı için değil; eski yalan artık insanı kandıramadığı için değişir.

Emre

Bir gün fark ettim ki, biri bana “Kimsin?” diye sorduğunda, verdiğim cevapların tamamı neye sahibimin cevapları.

Mesleğim. Ünvanım. Bildiklerim. Yaptıklarım.

Sanki bunları çıkarsan, geriye bir şey kalmayacakmış gibi.

Ve asıl korkutan şey: kalmayacağını düşünmemdi. Çünkü ben de öyle öğrenmiştim, kendimi sahip olduklarımla tanımlamayı. Başkalarına kendimi anlatırken ilk söylediğim şeyler hep buydu. Sahip olduğum iş, sahip olduğum bilgi, sahip olduğum deneyim. Hatta sahip olduğum ilişkiler, sahip olduğum fikirler.

Ama olmak? Olmak neredeydi?

Erich Fromm’un “Sahip Olmak ya da Olmak” kitabını okumaya başladım. Ve ilk sayfalarda bir cümleyle karşılaştım:

”Eğer ben sahip olduklarımdan ibaretsem ve sahip olduklarımı yitirirsem o zaman ben kimim? Yenilmiş, çökmüş, zavallı bir tanık, yanlış bir yaşam biçiminin tanığı.”

Yanlış bir yaşam biçiminin tanığı. Bu cümle günlerce peşimi bırakmadı.

Büyük Vaat

Fromm kitaba bir vaatle başlıyor. Sanayi devriminden bu yana insanlığa verilmiş sessiz bir söz: Sınırsız ilerleme. Doğaya hükmetme. Maddi bolluk. Herkes için mutluluk. Sınırsız özgürlük.

Büyük bir vaatti bu. Nesiller boyunca insanlar buna inandı. Daha fazla üret, daha fazla kazan, daha fazla sahip ol ve mutlu olacaksın. Bütün bir uygarlık bu vaat üzerine kuruldu.

Fromm soruyor: Peki mutlu olduk mu?

”Mutsuz insanlardan oluşan bir toplumuz: yalnız, kaygılı, depresif, yıkıcı, bağımlı, kurtarmaya çalıştığımız zamanı öldürdüğümüzde sevinen insanlar.”

Durdum. Bu cümleyi birkaç kez okudum.

“Kurtarmaya çalıştığımız zamanı öldürdüğümüzde sevinen insanlar.”

Zaman kazanmak için çılgınca çabalıyoruz. Verimlilik uygulamaları, hızlı yemek, hızlı iletişim, her şey daha hızlı. Sonra kazandığımız zamanla ne yapıyoruz? Öldürüyoruz. Sonsuz kaydırma. Anlamsız içerik. Bir dakika daha döngüsü.

Dikkatimiz çalınıyor, evet. Ama Fromm daha derine iniyor: Dikkatimiz çalınmadan önce, bir şey zaten çalınmıştı.

Yaşam biçimimiz.

Sahip olma odaklı bir yaşam, daha baştan kaybetmeye mahkum. Çünkü sahip olmanın sonu yok. “Daha fazla”nın sonu yok. Koşu bandında koşuyorsun ne kadar hızlı koşarsan koş, yerinde sayıyorsun.

Ama durmaktan korkuyorsun. Çünkü durursan düşeceğini sanıyorsun.

İki Kip

Fromm’un tezi özünde basit. Ama basitliği aldatıcı anlamak kolay, görmek zor.

İki temel varoluş biçimi var: Sahip olmak ve olmak.

Sahip olmak kipinde dünyayla ilişkin edinme üzerinden kurulur. Her şey bir nesne. Sahiplenilecek, biriktirilecek, korunacak bir şey. Bilgi bile. Deneyim bile. İnsan bile.

Ben = sahip olduklarım.

Olmak kipinde dünyayla ilişkin deneyim üzerinden kurulur. Canlı olmak, var olmak, bağ kurmak. Bir şeylere sahip olmak değil bir şeyleri yaşamak.

Ben = yaşadıklarım, sevdiklerim, olduğum şey.

İlk başta dedim ki: “Tamam, materyalizm kötü. Biliyoruz.”

Ama Fromm’un söylediği bu değil. Sahip olmak sadece eşya biriktirmek değil. Çok daha sinsi. Çok daha derinde. Bir düşünce biçimi. Dille, öğrenmeyle, sevmeyle, hatırlamayla hatta inanmakla ilgili.

Ve fark ettim ki “sahip olmak” kipi hayatımın her köşesine sinmiş. Eşyalarıma değil belki ama fikirlerime, bilgime, ilişkilerime, kimliğime.

Her şeye “sahip” olmaya çalışıyorum. Her şeyi tutmaya, biriktirmeye, kaybetmemeye.

Sıkı sıkı. Bırakmadan. Nefes aldırmadan.

Öğrenmek, Sahip Olmak Gibi

Fromm’un en çarpıcı gözlemlerinden biri öğrenmeyle ilgili.

Sahip olmak kipinde öğrenci: Dersi dinler, not alır, ezberler, sınavda tekrarlar. Bilgi bir “şey”dir edinilecek, saklanacak, gerektiğinde gösterilecek.

“Bilgim var” der.

Ama o bilgi onu değiştirmemiştir. Bir çekmecede duran bir eşya gibi. Var, ama cansız.

Olmak kipinde öğrenci: Konuyu önceden düşünmüş, soruları hazır, dinlerken bir şeyler tetikleniyor, dersten farklı bir insan olarak çıkıyor. Bilgi onu dönüştürüyor.

“Anlıyorum” der. Ya da daha doğrusu: “Anlamaya başlıyorum.”

Kendimi düşündüm. Kaç kitap okudum “sahip olmak” için? Bitirdim, rafa koydum, “bunu da okudum” dedim. Bir rozet gibi. Bir başarı gibi. Kitap sayısı arttıkça kendimi daha “bilgili” hissettim. Ama bilgi bende bir yığın gibi duruyordu canlı değil, kullanılmayan, sessiz.

Ama kaç tanesi beni gerçekten değiştirdi? Kaç tanesi bir alışkanlığımı sorgulatıp, bir düşüncemi yıkıp, yerine yenisini koydu?

Bir keresinde Byung-Chul Han okumuştum, “Yorgunluk Toplumu.” O kitap beni değiştirdi çünkü onu sahip olmak için değil, anlamak için okumuştum. Onunla tartıştım, ona kızdım, onun cümlelerini kendi hayatıma çarptım. Ve o çarpışmada bir şeyler kırıldı.

Fark bu.

Sahip olmak için okumak: Kitabı bitirirsin, rafa koyarsın, listeye eklersin. Bir av gibi. Bir ganimet gibi.

Olmak için okumak: Kitap seni bitirir. Eskisi gibi devam edemezsin. Hayatına tesir eder.

Sevmek, Sahip Olmak Gibi

Ve en acı olanı.

”Sevgi sahiplenilebilir mi?” diye soruyor Fromm. ”Sevgi bir şey olsaydı, bir madde, sahip olunabilecek bir nesne o zaman evet. Ama sevgi bir şey değil. Bir süreç. Bir eylem.”

Bu cümleyi okurken durdum.

Sahip olmak kipinde aşk: Sahiplenmek. Kontrol etmek. Kısıtlamak. Seni seviyorum derken aslında sana sahibim demek. Benim sevgilim. Benim eşim. Benim.

Kıskançlık nedir? Sahip olma korkusunun aşka yansıması. “Onu kaybedersem” korkusu. Ama sevilen insan kaybedilecek bir nesne mi? Bir mülk mü?

Olmak kipinde aşk bambaşka bir şey. Sevmek bir eylem. Özen göstermek, saygı duymak, tanımak. Ötekinin özgürlüğüne alan açmak. Kontrol etmeden sevmek. Sahiplenmeden bağlanmak.

Han’ın “şeffaflık aşkı öldürüyor” dediği aklıma geldi. Ötekindeki sırrın, mesafenin, ulaşılmazlığın aşkı beslemesinden bahsediyordu. Fromm aynı şeyi tamamlıyor: Sahip olma kipi aşkı öldürüyor. Çünkü sevdiğin insana “sahip olmaya” çalıştığında, onu bir nesneye dönüştürüyorsun.

Ve nesneyi sevemezsin. Sadece kullanabilirsin.

Acısız bir aşk nasıl yaşanmamış bir aşksa, sahiplenilen bir aşk da yaşanmamış bir aşk. Çünkü sahiplenmek, ölü bir tutmak. Sevmek, canlı bir bırakmak.

Avucunda tuttuğun su, parmaklarının arasından akar. Ama açık avuçla durduğunda, yağmur düşer.

Fikirlerime “Sahip” miyim?

Fromm konuşmayı da çözüyor.

Sahip olmak kipinde fikirlerine sahipsin. Onları savunursun tıpkı mülkünü savunur gibi. Birisi senin fikrine karşı çıktığında, sana saldırılmış gibi hissedersin.

Çünkü fikrin = sen.

Bunu o kadar iyi tanıyorum ki. Kaç tartışmada fikirlerimi mülk gibi savundum? Birisi eleştirdiğinde, sanki bana saldırılmış gibi hissettim. Karnıma yumruk yemiş gibi. “Yanlış olabilir misin?” sorusu bile tehdit gibi geliyordu çünkü yanlış olmak, sahip olduğum bir şeyi kaybetmek demekti.

Olmak kipinde konuşma başka bir şey. Gerçek diyalog. Karşındakini dinlersin, onun sözleri seni değiştirebilir. Bir konuşmadan farklı bir insan olarak çıkabilirsin. Fikirlerini “bırakabilirsin” çünkü onlar senin mülkün değil.

Don Miguel Ruiz “hiçbir şeyi kişisel algılama” demişti. Şimdi Fromm’la birlikte bakınca o sözün derinliğini yeni görüyorum: Kişisel algılıyoruz çünkü fikirlerimize, inançlarımıza, kimliğimize sahip olduğumuzu sanıyoruz. Sahip olduğumuz şeye yapılan her saldırı, bize yapılmış gibi hissettiriyor.

Bırakabilsek? Bir fikri bırakmak, onu kaybetmek değil. Daha iyisine yer açmak. Ama sahip olma kipinde bırakmak, yok olmak demek. “Fikirlerim yoksa ben kimim?”

Belki de fikirlerinden daha fazlasısın. Belki de hiç kimse fikirleriyle özdeş değildir. Belki de sen, fikirlerinin arasından geçen rüzgarsın rüzgar hiçbir ağaca ait değildir ama hepsini sallar.

Tennyson Çiçeği Kopardı, Basho Sadece Baktı

Fromm kitapta bir sahne anlatıyor. İki şair, bir çiçeğe bakıyor. Ama bakışları tamamen farklı.

Alfred Tennyson. İngiliz şair. Bir duvar çatlağında büyüyen bir çiçek görüyor. Ne yapıyor?

Koparıyor. Köküyle birlikte. Eline alıyor, inceliyor, anlamaya çalışıyor.

Çiçeği anlamak için öldürdü.

Matsuo Basho. Japon şair. Bir çitin kenarında küçük bir çiçek görüyor. Ne yapıyor?

Hiçbir şey. Sadece bakıyor. Dikkatle.

”Dikkatle baktığımda / Nazuna çiçeği görüyorum / Çitin dibinde!”

Dokunmadı. Koparmadı. Sahiplenmedi. Sadece gördü.

İkisi de çiçeğe baktı. Ama sadece biri, çiçeğin yaşamasına izin verdi.

Biz Tennyson toplumuyuz. Her şeyi koparıyoruz. Bir manzarayı fotoğraflıyoruz, sahip oluyoruz. Bir insanı “çözüyoruz” sahip oluyoruz. Bir deneyimi listeliyoruz, etiketliyoruz, arşivliyoruz sahip oluyoruz. Bir duyguyu adlandırıyoruz, kategorize ediyoruz, kontrol altına alıyoruz sahip oluyoruz.

Ama koparılan çiçek ölür. Adlandırılan duygu solar. Sahiplenilen an kaçar.

Simone Weil şöyle diyor: “Dikkat, cömertliğin en nadir ve en saf biçimidir.” Basho’nun yaptığı tam da buydu. Dikkat. Sahiplenmeden, kontrol etmeden, koparmadan sadece orada olmak. Çiçeğe bakmak değil, çiçekle birlikte var olmak.

Belki de en derin anlayış, sahiplenmekten değil sessizce bakmaktan gelir.

Tüketmek: Yutmak

Fromm 1976’da yazıyor bu kitabı. Ama sanki bugünü anlatıyor.

”Tüketim tutumunun özü şudur: Tüm dünyayı yutmak.”

Yutmak. Ağzını açıp her şeyi içine çekmek. Pasif, doyumsuz, bitmeyen bir açlık.

Fromm tüketiciyi bir bebeğe benzetiyor: “Biberonunu isteyen, sürekli ağlayan bir bebek.” Her zaman daha fazlasını isteyen. Hiçbir zaman doymayan.

Tanıdık geliyor mu?

Yeni telefonu aldın bir hafta sonra sıradan. Yeni kıyafeti giydin üçüncü kullanımda görünmez. Yeni bir yere gittin fotoğrafı çektin, paylaştın, bir sonrakini planlıyorsun bile. Her deneyim, tüketildiği an eskir. Her haz, doruk noktasında çürümeye başlar.

Her şey tüketilebilir hale geldi. Yerler. Deneyimler. İnsanlar. Fikirler. Duygular. Hepsi tüketim nesnesi. Hepsi yutulacak bir lokma.

Ve sonra Fromm bir cümle söylüyor. Okuduğumda elimden bırakamadım:

”Haz ve heyecan, doruk noktasına ulaştıktan sonra hüzne yol açar. Çünkü heyecan yaşanmıştır, ama kap büyümemiştir.”

Kap büyümemiştir!

Bu metaforu düşündüm. Uzun uzun. Gece yatakta, tavana bakarak.

Sahip olmak kipinde deneyimler senden geçer ama seni büyütmez. Tüketirsin, ama kap aynı kalır. Hep aynı boşluk, hep aynı açlık, hep aynı “bir tane daha.” Daha büyük ekran. Daha uzak tatil. Daha yeni model. Ama içerideki boşluk hiç değişmiyor. Su döküyorsun, döküyorsun kap delik.

Olmak kipinde deneyimler seni dönüştürür. Kap büyür, derinleşir, genişler. Aynı şeye ihtiyacın kalmaz çünkü sen artık aynı insan değilsindir.

Nietzsche’nin üç dönüşümünü düşünüyorum bazen deve, aslan, çocuk. Çocuk aşamasındaki “kutsal evet.” O çocuk sahip olmaz deneyimler. Biriktirmez yaratır. Korumaz oynar. Kabı doldurmaz kabı büyütür.

Fromm’un “olmak” kipi, Nietzsche’nin çocuğuyla aynı yere bakıyor.

Korku Makinesi

Sahip olmak kipinin en karanlık yanı korku.

Düşün: Eğer ben = sahip olduklarımsa, o zaman kaybetmek = yok olmak demek.

Para kaybedebilirsin. Statü düşebilir. Sağlık bozulabilir. Sevilen insan gidebilir. Güzellik solar. Gençlik biter.

Ve eğer kimliğin bunlara bağlıysa hepsini kaybettiğinde geriye ne kalır?

Hiç.

Bu yüzden sahip olmak kipi sürekli korku üretiyor. Sessiz, kronik, hiç dinmeyen bir korku. Kaybetme korkusu. Ve bu korku, daha fazla sahip olma dürtüsünü besliyor. Daha fazla para, daha fazla güvence, daha fazla kontrol. Tutundukça sıkıyorsun. Sıktıkça korkuyorsun. Korktukça daha sıkı tutuyorsun.

Daha fazla yap çünkü daha fazla sahip ol. Daha fazla sahip ol çünkü sahip olmadığında hiçsin.

Kısır döngü. Korku besliyor, sahip olmak besliyor, korku yeniden besliyor.

Ama Fromm bir şey söylüyor:

”Olmak kipinde güvenlik, kişinin kendisine dayanır inancına, bilgisine, sevme ve yaratma kapasitesine. Kimse bunu elinden alamaz.”

Kimse bunu elinden alamaz. Çünkü sahip olduğun bir şey değil. Olduğun bir şey.

Tolstoy’un “İvan İlyiç’in Ölümü”nü okuduğumda İvan İlyiç ölüm döşeğinde sorar: “Acaba doğru yaşanmış bir hayat mıydı bu?” Bütün hayatını sahip olmak kipinde geçirmiş ev, kariyer, statü, toplumsal kabul. Ve ölüm anında, o son sessizlikte fark etmiş: Hiçbiri kendisi değilmiş. Hepsi onun üstündeki palto, altındaki yorganmış.

Sahip olduğu her şey elinden alınırken, geriye hiçbir şey kalmamış.

Çünkü hiçbir zaman “olmamıştı.”

Dilin İçindeki Tuzak

Fromm’un en ilginç gözlemlerinden biri dille ilgili.

Batı dillerinde bir kayma olmuş: Deneyimler sahip olmak fiiliyle ifade edilmeye başlamış.

“Sorunum var.” Sanki sorun bir nesne. Cebinde taşıdığın bir eşya.

“Uykusuzluğum var.” Sanki uykusuzluk bir mülk.

“Mutlu bir evliliğim var.” Sanki evlilik bir eşya.

Hep sahip olmak. Hep edinmek. Hep tutmak. Dil bile sahip olma kipinde konuşuyor.

Ama sıkıntıdayım dense? Uyuyamıyorum dense? Mutlu bir evliliğin içindeyim dense?

Küçük bir fark gibi görünüyor. Ama bakış açısını değiştiriyor. Birinde sahipsin nesne dışarıda, sen burada, aranızda bir mesafe. Diğerinde bir haldesin deneyimin içindesin, onun bir parçasısın. Ayrılık yok.

Ve burada ilginç bir şey var.

Türkçe aslında olmak kipine daha yakın bir dil. Bende bir sorun var diyoruz sahip olmak yerine var olmak. “Bende diyoruz benim değil. Sanki sorun bende misafir, benim mülküm değil. Gelir, gider. Ben kalırım.

Belki Türkçenin yapısında unutulmuş bir bilgelik gizli.

Ama ne kadar farkındayız bunun? Dil yapımız “olmak” kipine yakın olsa da, yaşam biçimimiz çoktan “sahip olma” kipine geçmiş durumda. Dilimiz hatırlıyor, biz unuttuk.

Bırakmanın Erdemi

Fromm’un en çok ilham aldığı düşünürlerden biri Meister Eckhart on üçüncü yüzyıl Alman teolog, filozof ve mistik.

Eckhart’ın merkezi kavramı: Gelassenheit. Bırakmak. Salmak. Boşaltmak.

”Kendini boşalt ki doldurulabilesin.”

Paradoks gibi görünüyor. Ama düşününce anlaşılıyor.

Ellerim dolu olduğunda yeni bir şey tutamam. Zihnim fikirlerle tıka basa dolu olduğunda yeni bir düşünce giremez. Kalbim sahiplenmelerle doluyken gerçek bir bağ kuramam.

Bırakmak, kaybetmek değil alan açmak. Boşluk, eksiklik değil davet.

Han’ın “boşluk korkusu” dediği şeyi hatırlıyorum. Horror vacui. Her boşluğu doldurma çılgınlığı. Her sessizliği gürültüyle, her durağanlığı hareketle, her yalnızlığı bir bildirimle doldurma dürtüsü. Oysa mutluluk tam da o boşluktan doğuyor.

Fromm da aynı yere geliyor: Sahip olma kipinden çıkmanın yolu, bırakmak.

Ama bırakmak korkunç geliyor. Çünkü sahip olduklarımızla kendimizi özdeşleştirmişiz. Bırakmak = yok olmak gibi hissettiriyor. Çıplak kalmak. Savunmasız kalmak.

Tam tersi.

Bırakmak = var olmaya başlamak.

Eckhart diyor ki: “Hiçbir şeye sahip olmadığında, her şeye açık olursun.”

Buda aynı şeyi söylüyor: Acının kaynağı arzu. Sahip olma arzusu. Bırak.

Marx aynı şeyi söylüyor: Özel mülkiyet insanı yabancılaştırır. Sahip oldukça, kendinden uzaklaşırsın.

Bu kadar farklı gelenek, farklı çağ, farklı coğrafya ve aynı şeyi söylüyorlar. Fromm bunun tesadüf olmadığını düşünüyor. Ben de.

Hepsinin işaret ettiği bir hakikat var: Sahip olmak, insanı özünden uzaklaştırır. Bırakmak, insanı özüne döndürür.

Sosyal Karakter

Ama o zaman neden bırakamıyoruz?

Fromm bir kavram kullanıyor: “Sosyal karakter.”

Toplum, bireyleri öyle biçimlendirir ki sistem neyi gerektiriyorsa, bireyler onu arzular. Farkında bile olmadan.

Yani sahip olmayı biz “seçmiyoruz.” Toplum bize bunu arzulatıyor.

Reklam endüstrisi. Eğitim sistemi. Ekonomik yapı. Medya. Hepsi aynı mesajı veriyor: Sahip ol. Biriktir. Tüket. Göster.

”Reklam, akla değil duyguya hitap eder” diyor Fromm. ”Her türlü hipnotik telkin gibi, nesnelerini duygusal olarak etkiler ve sonra entelektüel olarak boyun eğdirir.”

Hipnotik telkin. 1976’da söylüyor bunu. Sosyal medya yok, algoritma yok, influencer yok. Ama teşhis aynı.

Sosyal medyayı açıyorum. Herkes bir şeyler sergiliyor. “Bali’deyim.” “Yeni arabam.” “Terfim geldi.” Hep “sahiplik” cümleleri. Ama arkasında bir çığlık duyuyorum: “Ben buradayım. Ben varım. Beni görün.”

Han’ın “her özne kendi reklamının nesnesidir” dediği bu. Kendimizi pazarlıyoruz. Kişisel marka. Sahip olduklarımızı sergiliyoruz ki var olduğumuz bilinsin. Fromm bunu sosyal medyadan kırk yıl önce görmüş.

Ve burada uzun zamandır farklı kitaplarda dolaşırken fark ettiğim şeylerin hepsi birleşiyor:

Performans toplumu: “Yapabilirsin.” Kendini sömür.

Palyatif toplum: “Mutlu ol.” Acıyı bastır.

Dikkat ekonomisi: “Dikkatini ver.” Zamanını sat.

Şeffaflık toplumu: “Göster.” Kendini sergile.

Ve şimdi: “Sahip ol.” Satın al, biriktir, göster, tekrarla.

Hep aynı sistem. Farklı maskeler, aynı yüz.

Ve hepsinin altında aynı formül: Sen = sahip olduğun şeyler. Daha fazla sahip ol = daha fazla var ol.

Ama bu formül yanlış. Hep yanlıştı.

Peki Olmak Ne Demek?

Fromm “olmak” kipini anlatırken bir şey söylüyor:

”Olmak kipinde güvenlik, kişinin var olma, ilgi duyma, sevme, dayanışma kapasitesine dayanır.”

Var olma. İlgi duyma. Sevme. Dayanışma.

Bunların hiçbiri sahip olunabilecek şeyler değil. Hepsi eylem. Hepsi süreç. Hepsi canlı.

Sevgi bir eylem her gün yeniden başlayan. Dikkat bir eylem her an yeniden verilen. Yaratıcılık bir eylem her seferinde yeniden doğan.

Sahip olamazsın bunlara. Rafa koyamazsın. Çekmeceye kilitleyemezsin. Sadece yapabilirsin. Sadece olabilirsin.

Ve belki de asıl özgürlük tam burada gizli. Sahip olduğun her şey elinden alınabilir. Ama olduğun şey sevme kapasiten, anlama kapasiten, yaratma kapasiten hiçbir güç onu senden alamaz.

Fromm diyor ki: ”Olmak kipinde kaybetme korkusu yoktur. Çünkü kaybedilecek bir şey yoktur.”

Bu cümle beni rahatlatmadı. Önce korkuttu. Çünkü “kaybedilecek bir şey yok” demek, tutunacak bir şey de yok demek. Boşlukta süzülmek gibi. Yerçekimsiz kalmak gibi.

Ama sonra anladım: O boşluk, aslında bir genişlik. Bir açıklık. Her şeye açık olma hali. Tutunacak bir şey kalmadığında, ellerini açarsın. Ve açık ellere yağmur düşer.

Geçen gün yine birisi sordu: “Sen ne yapıyorsun?”

Yine cevap verdim. Ama bu sefer farklıydı. Bir şey söylerken durdum ve düşündüm: Bu benim mi, yoksa bende olan bir şey mi? Ben mi konuşuyorum, yoksa sahip olduğum roller mi?

Hâlâ sahip olmak kipindeyim çoğu zaman. Fikirlerime tutunuyorum. Planlarıma sarılıyorum. Bilgimi koruyorum. Kimliğimi savunuyorum. Bir şeyleri bırakmak hâlâ korkutuyor.

Ama artık en azından fark ediyorum. O an, o kısa an ”bu benim mi?” bir çatlak.

Ve bir çatlak yeter.

Fromm diyor ki: ”İnsanlar bir vizyonu görebildiklerinde ve o vizyona adım adım ulaşmanın somut yollarını fark edebildiklerinde, korku yerine cesaret ve heyecan hissetmeye başlarlar.”

Kolay değil. Sistem tam tersini istiyor. Sahip ol, biriktir, tüket, göster, koru, kork, daha fazla sahip ol. Her köşe başında bir vitrin, her ekranda bir vaat, her bildirimde bir çağrı.

Ama belki küçük bir şeyle başlayabiliriz.

Belki bir fikri bırakmakla. Haklı olmaya çalışmamakla. “Bilmiyorum” diyebilmekle.

Belki bir deneyimi fotoğraflamak yerine yaşamakla. Anı kaydetmek yerine anın içinde kalmakla.

Belki bir insanı sahiplenmek yerine sevmekle. “Benim” demek yerine “buradasın” demekle.

Belki bir sessizliğe dayanmakla. Boşluğu doldurmamakla. Hiçbir şey yapmadan, sadece var olarak.

Tennyson çiçeği kopardı. Basho sadece baktı.

İkisi de çiçeği gördü. Ama sadece biri, çiçeğin yaşamasına izin verdi.

Ve belki de sadece o, çiçeği gerçekten anladı.

Çünkü anlamak bazen sahiplenmek değildir. Bazen sadece bakarsın. Sessizce. Dikkatle. Hiçbir şey istemeden. Ve o bakışta o koparmayan, sahiplenmeyen, kontrol etmeyen bakışta bir şey açılır. Çiçekte değil. Sende.

Belki biz de öyle yapabiliriz. Sahiplenmeden bakabiliriz. Kontrol etmeden sevebiliriz. Biriktirmeden yaşayabiliriz.

Belki “neye sahipsin?” sorusunu bırakıp “ne oluyorsun?” diye sorabiliriz.

Sıkı tutulan elde çiçek solar; açılan avuca yağmur düşer. Nehir akmayı bırakırsa göl olur durgun, kapalı, cansız. Nefes verilmeden alınamaz. Ağaç yapraklarını bırakmadan baharı karşılayamaz.

Sahip olmak tutmaktır. Tutmak dondurmaktır. Dondurmak öldürmektir.

Oysa yaşamak akmaktır. Bırakarak. Geçerek. Olarak.

Biz şimdi her şeyi kontrol etmeye çalışan bir toplumuz. Zamanı kontrol ettik, anı, insanları, bilgiyi. Ve şimdi, kollarımız doluyken, ellerimiz sıkılıyken hiçbir şeyi hissedemiyoruz.

Sahiplenmekten vazgeçmeden sevgi başlamaz. Biriktirmeyi bırakmadan bilgelik gelmez. Kontrol etmeyi bırakmadan özgürlük doğmaz.

Daha fazlasına sahip olursam mutlu olurum, diye düşündük. Daha büyük ev, daha iyi iş, daha dolu takvim. Ama mutluluk dolmakla gelmiyor. Kap aynı kaldığı sürece ne doldursan dökülüyor. Mutluluk, dolma meselesi değil büyüme meselesi. Ve kabı büyüten şey sahip olmak değil, olmak.

Sahip olduklarımızla tanımladık kendimizi. İşimiz, ünvanımız, bildiklerimiz, ilişkilerimiz. Sanki bunları çıkarsan geriye hiçbir şey kalmayacakmış gibi. Ama belki tam tersi: bunları çıkardığında geriye kalan şey, ilk kez gerçekten sen oluyorsun.

Bütün bir hayatı “kaybetmemek” için geçiriyoruz. Ve kaybetmemek için o kadar çok şeye sarılıyoruz ki sonunda kaybettiğimizi bile fark etmiyoruz.

Hayatımızı hep bir sonraki şeye bağladık. Bu olsun mutlu oluruz, şu olsun rahatlarız, buna kavuşalım o zaman yeter. Ve oldu. Hepsi oldu. Yine de bir türlü gelmiyor: o his, o doluluk, o “işte bu” anı. Kendimizi suçladık; yanlış şeyleri istedik diye, yanlış insanları sevdik diye. Ama sorun istediğimiz şeylerde değildi hiç. Sorun şuydu: sahip olduğumuzda da olmaya devam etmedik. Hep bir sonraki sahipliğe erteleledik hayatı. Hep bir sonraki şeyin beklentisiyle donduk. Sahip olmak, olmak değil. Sahip olmak, ertelemek. Ve ertelenen hayat, yaşanmayan hayattır...

Tennyson’ın çiçeği soldu. Basho’nunki hâlâ orada.

Peki sen hangisisin?

Sahip olduklarını bırakıp kendine dönmen umuduyla,

Emre

Hayatında en son ne zaman bir şey seni derinden sarstı, uykunu kaçırdı, rahatını bozdu, içini kemirdi? Bir gün fark ettim ki, artık hiçbir şey beni çok derinden rahatsız etmiyor.

Sosyal medyayı açıyorum, herkes gülümsüyor. Haberleri kapatıyorum, podcast açıyorum, herkes bir şeyleri “çözmüş.” Birisiyle konuşuyorum ”iyiyim, sen?” Her şey düz. Her şey pürüzsüz. Hiçbir yerde bir çatlak yok, bir keskinlik yok, bir takılma noktası yok.

Ve bu beni korkuttu.

Çünkü hatırlıyorum, eskiden bir şeyler takılırdı. Bir cümle rahatsız ederdi. Bir bakış huzursuz ederdi. Bir soru uyku kaçırırdı. İçimde bir yerlerde bir şeyler sürtünürdü, bir gerilim olurdu, bir “bu doğru mu?” hissi yaşardım.

Şimdi o sürtünme yok. Her şey kayıyor. Üzerimden akıp gidiyor. Hiçbir şey iz bırakmıyor.

Byung-Chul Han’ın “Şeffaflık Toplumu” kitabını okuduğumda, bu hissizliğin bir ismi olduğunu öğrendim. Yine Han. İlk yazımda “Yorgunluk Toplumu”yla başlamıştım bu yolculuğa, sonra “Palyatif Toplum” ile devam ettim. Şimdi üçüncü kez Han’a dönüyorum. Her kitabında aynı hastalığın farklı bir semptomunu buluyorum.

Bu sefer semptom: her şeyin şeffaf, pürüzsüz ve düz olması. Gölgelerin kaybolması. Olumsuzluğun tasfiyesi.

Olumluluk Toplumu

Han’ın ana tezi şu: Olumsuzluk tasfiye ediliyor.

Her şey olumlu, düz, pürüzsüz olmak zorunda. Sürtünme yok, direnç yok, engel yok. Her şey “işlemsel” hale geliyor: akıcı, verimli, sorunsuz. Tıpkı bir makine gibi.

“Şeyler düzleştirildiklerinde ve pürüzsüzleştirildiklerinde şeffaflaşırlar” diyor Han. “Şeffaflık, herhangi bir olumsuzluk tarafından yavaşlatılmadığında oluşur.”

İlk yazımda “yapabilirsin” sesinden bahsetmiştim. O bitmek bilmeyen performans hırsı. Bir diğer yazımda “mutlu ol” zorunluluğundan. Acının bastırılmasından, her şeyin pozitif olma mecburiyetinden. Ve son yazımda dikkatimizin nasıl çalındığından.

Şimdi hepsini birleştiren şeyi görüyorum: “Şeffaf ol.” “Göster.” “Paylaş.” “Gizleme.”

Yapabilirsin → Mutlu ol → Dikkatini ver → Şeffaf ol.

Hep aynı sistemin farklı emirleri. Olumsuzluğu yok etme projesi. Acıyı, sırrı, mesafeyi, derinliği, karanlığı, belirsizliği hepsini silme çabası.

Ama soru şu: Olumsuzluk gerçekten düşman mı?

Diyalektik diyor ki: Tez ve antitez çatışmadan sentez doğmaz. Gerilim olmadan hareket olmaz. Karanlık olmadan ışığı göremezsin. Hayır olmadan evet anlamsızlaşır.

Olumsuzluğu kaldırdığında geriye ne kalıyor? Dümdüz, pürüzsüz, kaygan bir yüzey. Üzerinde hiçbir şeyin tutunmadığı, hiçbir şeyin iz bırakmadığı bir yüzey.

Sırların Ölümü

Han, Georg Simmel’den bir alıntı yapıyor: “Ötekinde apaçık biçimde anlamadığımız, anlaşılmasının önünde bir sınır koyan şeyler, otonomi koşuludur.”

Bu cümleyi birkaç kez okudum.

Yani öteki insanda anlamadığın, çözemediğin, ulaşamadığın bir şeyin kalması gerekiyor. Bu, onun özerkliğinin koşulu. Onu tamamen “bilmek”, tamamen “görmek”, tamamen “anlamak” bunlar onu yok etmek demek aslında.

Şeffaflık tam da bunu yapıyor. “Her şeyi göster, hiçbir şeyi gizleme” diyor. Ama bir insanın sırrı, onun derinliğidir. Sırrını aldığında geriye ne kalıyor? Düz bir profil sayfası. Bir veri seti. Karşılaştırılabilir, ölçülebilir, tüketilebilir bir nesne.

“Şeffaflık ötekiliği yok eder” diyor Han. “Hizaya getirme operasyonudur.”

Hizaya getirme. Herkes aynı kalıba giriyor. Herkes aynı şeyleri paylaşıyor, aynı formatta, aynı platformda. Farklılık, gizemlilik, anlaşılmazlık hepsi törpüleniyor. Herkes okunabilir, herkes çözülebilir, herkes şeffaf.

Ben de bunu hissediyorum. “Neden paylaşmıyorsun?” sorusu. “Neden hiçbir şey yazmıyorsun sosyal medyaya?” Sanki paylaşmamak bir suç. Sanki bir şeyleri kendine saklamak şüpheli.

Ama belki de kendime sakladığım şeyler, beni ben yapan şeyler. Belki sır, zayıflık değil: derinlik. Belki her şeyi göstermemek, bir eksiklik değil: bir zenginlik.

Aşk ve Arzunun Şeffaflaşması

Han’ın en çarpıcı tezlerinden biri: Şeffaflık aşkı öldürüyor.

Çünkü arzu, olumsuzluk gerektirir. Mesafe gerektirir. Sır gerektirir. Ulaşılmazlık gerektirir.

“Eros, aşkın olumsuzluğudur” diyor Han. “Ötekinin olumsuzluğu, onun geri çekilmesi, aşkı besler.”

Düşünsene. Aşık olduğun kişide seni çeken ne? Tam olarak anlayamadığın bir şey. Çözemediğin bir bakış. Arkasında ne olduğunu bilmediğin bir gülümseme. O “acaba” hissi.

Şeffaflık bunu yok ediyor.

Tinder dünyasına bakalım. Her şey karşılaştırılabilir. Her şey fiyatlanabilir. Boy, kilo, meslek, hobiler: hepsi bir vitrine dizilmiş. Sola kaydır, sağa kaydır. Beğenmedin mi? Bir sonraki. Her insan bir seçenek, her seçenek bir karar, her karar geri alınabilir.

Han, Alan Badiou’dan aktarıyor: “Acı çekmeksizin aşık olmak!”

Bir reklam sloganı gibi. Ve tam da bugünün dating kültürünü özetliyor. Risk almadan, acı çekmeden, kırılmadan aşık olmak. Ama bu mümkün mü?

Aşk, tanımı gereği bir risk. Ötekine açılmak, yaralanabilir olmak, kontrolü kaybetmek. Şeffaflık toplumu bunları istemiyor. Her şey kontrol altında olmalı, öngörülebilir olmalı, güvenli olmalı.

“Paltolu Hayatlar: Susturulan Acının Kurnazlığı” yazımda “acısız bir hayat aynı zamanda yaşanmamış bir hayat” demiştim. Aynısı aşk için de geçerli: Acısız bir aşk, yaşanmamış bir aşk.

Negatifin Kaybolması

Han ilginç bir metafor kullanıyor: Dijital fotoğrafta negatif yok.

Analog fotoğrafta bir negatif vardı. Karanlık oda vardı. Bekleme vardı. Süreç vardı. Fotoğraf, ışık ve karanlığın dansıydı: negatif olmadan pozitif ortaya çıkamazdı.

Dijital fotoğraf bunu kaldırdı. Anlık, pozitif, düzeltilmiş, filtrelenmiş. Karanlık oda yok, bekleme yok, süreç yok. Çek, filtrele, paylaş. Beğenmezsen sil, tekrar çek.

Han, Walter Benjamin’in “aura” kavramına bağlıyor bunu. Benjamin, sanat eserinin biricikliğini, tekrarlanamaz varlığını “aura” olarak tanımlıyordu. Kültsel değer ile sergileme değeri arasında bir ayrım yapıyordu.

Şeffaflık toplumunda kültsel değer kayboldu. Her şeyin sergileme değeri var artık. Her şey gösterilmek, teşhir edilmek, paylaşılmak için var. Bir an yaşanmıyor: kaydediliyor. Bir yemek yenmiyor: fotoğraflanıyor. Bir manzara seyredilmiyor: story olarak paylaşılıyor.

Ve bir de yüz meselesi var. Han, Lévinas’tan hareketle “yüz” ile “sima” arasında bir ayrım yapıyor. Face: düz, okunabilir, tüketilebilir yüzey. Sima: derin, gizemli, tüketilemeyen ifade.

Selfie kültürü face üretiyor. Düz, filtrelenmiş, pürüzsüz yüzeyler. Ama sima kayboldu. O gözlerin arkasındaki derinlik, o yüzdeki çizgilerin anlattığı hikaye, o bakışın arkasındaki çözülemeyen bir şey: hepsi siliniyor.

Teşhircilik Toplumu

“Her özne kendi reklamının nesnesidir” diyor Han.

Bu cümle beni durdurdu.

Kendimizi pazarlıyoruz. LinkedIn’de, Instagram’da, TikTok’ta. “Kişisel marka” diyoruz buna. Bir markayız artık ürün de biziz, satıcı da.

Varlık = görünürlük oldu. Göstermezsen yoksun. Paylaşmazsan yaşamamışsın. Sergilemezsen değersizsin.

Han bunu “teşhircilik toplumu” olarak tanımlıyor. Her şeyin sergilenmek, gösterilmek, açığa çıkarılmak zorunda olduğu bir toplum.

Ve şeffaflığın son hali: pornografi.

Sert bir kelime. Ama Han’ın kastettiği cinsellik değil sadece. Her şeyin çıplaklaştırılması, soyulması, hiçbir şeyin gizli kalmaması. Hayal gücüne yer bırakılmaması. Her şeyin apaçık, her şeyin ortada, her şeyin tüketilebilir olması.

Pornografi, sırrın tamamen ortadan kalktığı yer. Fantezi yok, hayal gücü yok, gizem yok. Her şey gösterilmiş, her şey tüketilmiş.

Ve Han diyor ki: Bu sadece bedenler için değil. Fikirler de pornografik hale geliyor. Duygular da. İlişkiler de. Her şey “apaçık” olmak zorunda. Her şey “şeffaf” olmak zorunda.

Ama apaçıklık, derinliğin düşmanı. Bir şeyi tamamen açıkladığında, onu öldürmüş olursun. Bir şiiri “açıklamak” onu yok etmek. Bir insanı “tamamen anlamak” onu bir nesneye indirgemek.

Gizem, hayat verir. Apaçıklık, öldürür.

Boşluk Korkusu

Han, enformasyon selinin kökeninde bir “horror vacui” olduğunu söylüyor. Boşluk korkusu.

“Çalınan Dikkat: Zihnin Sessiz İşgali” yazımda tam da bunu anlatmıştım: Sıkılmanın kaybı, sessizliğin kaybı, boşluğa alan tanımama. Her an doldurulmalı, her sessizlik gürültüyle örtülmeli, her boşluk bilgiyle kapatılmalı.

Ama neden? Neden boşluktan bu kadar korkuyoruz?

Belki boşlukta kendimizle yüzleşmek zorunda kalacağımız için. Belki sessizlikte, bastırdığımız şeylerin sesi duyulacağı için. Belki “hiçbir şey yapmamak”ta, hayatımızın anlamını ya da anlamsızlığını göreceğimiz için.

Ve burada Han çok güzel bir etimolojik bağlantı kuruyor: Almanca’da mutluluk kelimesi “Glück”, boşluk kelimesi “Lücke” ile aynı kökten geliyor.

Mutluluk, boşluktan gelir.

Doldurulamayan, tüketilemeyen, şeffaflaştırılamayan bir boşluktan. Olumsuzluğa, belirsizliğe, bilinmezliğe yer veren bir boşluktan.

Ama biz boşluğu kapatıyoruz. Enformasyon yığınlarıyla, bildirimlerle, sonsuz kaydırmayla. Ve boşluğu kapattıkça, mutluluğu da kapatmış oluyoruz.

Paradoks: Her şeyi doldurmaya çalıştıkça, içimiz daha da boşalıyor.

Peki Olumsuzluk Neden Lazım?

Han, Almanca’da “eziyet” (Leiden) ile “tutku” (Leidenschaft) kelimelerinin aynı kökten geldiğini söylüyor.

Eziyet çekmeden tutku olmaz. Acı çekmeden derinlik olmaz. Olumsuzluk, dönüşümün motorudur.

Nietzsche’yi aktarıyor: “Ruhun talihsizliklere karşı duruş güçlülüğü, dayanıklılığı… En derin ızdıraplara, yıkıntılara ve yoksunluklara rağmen, hayatı ne kadar onaylayabilir?”

Bu, altıncı yazımda bahsettiğim “acının kurnazlığı”nın devamı. Orada demiştim ki bastırılan olumsuzluk kaybolmuyor, şekil değiştiriyor. Depresyon olarak, bıkkınlık olarak, kronik yorgunluk olarak geri geliyor.

Han da aynı şeyi söylüyor: Olumsuzluğa yer vermeyen toplum, psişik bozukluklar üretiyor. Depresyon, tükenmişlik, anksiyete bunlar bastırılmış olumsuzluğun belirtileri.

Çünkü olumsuzluk hayatın bir parçası. Acı, kayıp, ayrılık, başarısızlık, ölüm bunlar hayatı hayat yapan şeyler. Bunları kaldırdığında geriye ne kalıyor?

Pürüzsüz bir yüzey. Cam bir duvar. Şeffaf ama boş. Parlak ama anlamsız.

Altıncı yazımda Nietzsche’nin “son insan”ından bahsetmiştim. “Mutluluğu keşfettik” diyen, gözlerini kırpıştıran son insan. Her şey düz, her şey kontrol altında, hiçbir acı yok. Ama yaşamıyor da sadece hayatta kalıyor.

Şeffaflık toplumu, son insanın toplumu.

Biraz Daha Opak Olalım

Heidegger’in bir cümlesi var, Han aktarıyor: “Yakınlığın yakınlaştırılması, uzaklığın yakınlığının acısına katlanmaktır.”

Ne demek bu? Birini gerçekten yakın hissetmek, onda ulaşamadığın bir uzaklığın olduğunu kabul etmek demek. O uzaklığın verdiği acıya katlanmak demek. Ötekini tamamen bilememek, tamamen çözememek ve buna rağmen sevmek.

Şeffaflık bu acıyı kaldırmak istiyor. Her şeyi göster, hiçbir şey gizli kalmasın, mesafe olmasın. Ama mesafeyi kaldırınca yakınlığı da kaldırmış oluyorsun. Çünkü yakınlık, mesafenin farkındalığıyla mümkün.

Han’ın üç kitabını okuduktan sonra görüyorum: Yorgunluk, acısızlık, dikkatsizlik ve şeffaflık hepsi aynı madalyonun yüzleri. Hepsi olumsuzluğun tasfiyesinin farklı görünümleri. Ve hepsinin panzehiri aynı: Olumsuzluğa yer açmak. Acıya, sırra, mesafeye, sessizliğe, boşluğa, karanlığa alan tanımak.

Kolay değil. Sistem tam tersini istiyor. Göster, paylaş, açıkla, şeffaf ol.

Acıyı kaybettik: yerine bıkkınlık geldi. Sırrı kaybettik: yerine teşhir geldi. Mesafeyi kaybettik: yerine sığlık geldi. Arzuyu kaybettik: yerine tüketim geldi. Boşluğu kaybettik: yerine gürültü geldi. Anlamı kaybettik: yerine enformasyon geldi.

Ve en kötüsü: Kaybettiğimizi bile kaybettik. Neyin eksik olduğunu hissedemiyoruz artık. Çünkü hissetmek için de olumsuzluk gerekiyor bir sürtünme, bir rahatsızlık, bir “bu doğru değil” sezgisi. O da gitti.

Pürüzsüz bir dünyada yaşıyoruz. Her şey kayıyor, hiçbir şey tutunmuyor, hiçbir şey iz bırakmıyor.

Ama iz bırakmayan bir hayat, yaşanmış bir hayat mı?

Ağaç kökünü karanlığa salar; çünkü ışığa uzanmanın bedeli görünmeyene razı olmaktır. Tohum toprağın içinde çözülür; çözülmeden filiz olmaz. Nefes, verişle başlar alışla değil.

Varlık zıtlığıyla belirir. Gece olmadan gündüz sıradan bir aydınlıktır. Sessizlik olmadan müzik sadece bir gürültüdür. Gölge olmadan derinlik kaybolur. Sürekli ışıkta göz seçmeyi unutur.

Belki de cesaret, karanlığı yok etmek değil; onunla kalabilmektir. Çünkü bazı hakikatler yalnızca loşlukta görünür.

Biz şimdi geceyi inkâr eden gündüzü sonsuza kadar uzatmaya çalışan bir toplumuz, Zamanı aydınlatarak arındırdığımızı sandık; oysa anlamı seyrelttik. Geceyi sildik çünkü karanlıkta yüzleşmek vardı. Gölgeyi sildik çünkü gölge derinlik isterdi. Karanlığı sildik çünkü eksiklik, kırılganlık, sınır demekti.

Şimdi her şey ışık. Her şey parlak, her şey görünür, her şey bağırıyor. Ama hiçbir şey seçilemiyor. Çünkü seçmek için karşıt gerekir. Saf aydınlık, biçimleri yakar; farkları siler. Göz kamaştıkça görme azalır.

Çünkü insan sadece aydınlıkta büyümez. İnsan, gölgesine katlandığı kadar derinleşir.
Geceyi kaybeden bir toplum, rüyayı da kaybeder. Rüyasını kaybeden bir toplum ise yönünü.

Ve belki de asıl karanlık, ışığı bu kadar çoğalttığımız yerde başlıyor.

Çünkü ne yaparsak yapalım, hayatın matematiği değişmiyor:
Negatif olmadan pozitif çıkmıyor.
Gölge olmadan derinlik oluşmuyor.
Karanlık olmadan ışık kendi anlamını kaybediyor.

Biz ışığı çoğalttıkça, olumsuzu hayatımızdan tamamen çıkarabileceğimizi sandık. Acıyı, kaybı, başarısızlığı, korkuyu hepsini sistem hatası gibi görüp silmeye çalıştık. Oysa olumsuzu kaybettiğimizde sadece yükten kurtulmuyoruz; ölçüyü de kaybediyoruz.

Çünkü karşıtı silinen her şey, kendini de silmeye başlar.
Risk yoksa cesaret yoktur.
Kaybetme ihtimali yoksa sevginin değeri azalır.
Hata yoksa öğrenme yüzeyselleşir. Boşluk yoksa anlam yoğunlaşmaz.

Artı, eksiyle tanımlanır. Umut, umutsuzluk ihtimaliyle gerçek olur. Anlam, boşluğa temas ettiği yerde derinleşir. Olumsuzu tamamen ortadan kaldırdığımızda, hayatı güvenli kılabiliriz belki ama aynı anda onun içini boşaltırız.

Belki de bu çağın en radikal eylemi, negatiflerimizi geri istemek. Acıyı hemen susturmamak. Kırılganlığı bir hata gibi görmemek. Bize sunulan bu kesintisiz, parlak, pürüzsüz hayatı her zaman kabul etmemek. Başka ritimlerin, başka karanlıkların, başka mümkünlerin var olabileceğine inanmak.

Çünkü hayat, zıtlıkların çatışması değil; onların arasındaki gerilimde doğan anlamdır. Ve insan, kendi içindeki geceyle barıştığı kadar sabaha yaklaşır.

Kendi zıtlıklarımızla var olabilmek umuduyla,

Emre

Bir kitap okuyordum sayfanın sonuna geldim, ama ne okuduğumu hatırlamıyordum. Gözlerim kelimelerin üzerinden geçmişti, satırlar bitmişti, ama zihnim? Başka bir yerdeydi.

Sonra fark ettim: Kitabı okurken aklım telefonun nerede olduğunu düşünüyordu. Bakmamıştım bile ona. Ama dikkatim çoktan gitmişti.

Bu tanıdık geliyor mu? O yarım kalan cümleler. Okurken üç dakikada bir başka yere kayan göz. Ne düşünüyordum? diye kendine sorduğun anlar. Sanki zihnin artık sana ait değil. Sanki bir şeyler onu sürekli başka yere çekiyor.

Ben de uzun zamandır bunu hissediyordum. Kitap okuyamıyordum eskisi gibi beş sayfa sonra zihin başka yerlere gidiyordu. Bir düşünceyi sonuna kadar takip edemiyordum. Sürekli bir yerden bir yere savruluyormuşum gibi hissediyordum.

Kendimi suçluyordum. Disiplinsizim! diyordum. İrade gücüm zayıf.

Sonra Johann Hari’nin “Çalınan Dikkat” kitabını okudum. Ve bir şey anladım: Belki sorun bende değil. Belki dikkatim çalınıyor.

Provincetown’da Üç Ay

Hari de aynı şeyi hissediyormuş. Yeğenini Graceland’e götürmüş çocuk Elvis Presley hayranıymış. Ama yeğeni telefonundan başını kaldıramamış. Elvis’in evi, eşyaları, o muhteşem mekan... Hiçbiri ekrandaki şey kadar ilgi çekici değilmiş.

Sonra Hari kendine bakmış. Aynı durumda olduğunu görmüş.

Radikal bir karar vermiş: Provincetown, Cape Cod’a gitmiş. Üç ay boyunca internetsiz yaşayacakmış. Telefonunu kilitli bir kasaya koymuş.

İlk haftalar cehennem gibiymiş:

“Fantom titreşimler hissediyordum” diyor. “Olmayan bir telefon sanki titriyordu cebimde.”

Ben de tanıyorum o hissi. Telefon yanımda olmadığında bile, sanki bir parçam eksikmiş gibi. Bir organ gibi. Hayalet bir uzuv.

Ama sonra bir şey değişmiş. İkinci ayda Hari kitap okumaya başlamış saatlerce, eskisi gibi. Düşünceleri derinleşmiş. Uzun yürüyüşlere çıkmış, zihninde fikirler şekillenmiş.

Hari’nin sözü kafama kazındı: “Dikkatim geri dönmüştü. Ama şunu fark ettim: Ben irademle geri getirmedim. Sadece onu çalan şeylerden uzaklaştım.”

Demek ki sorun irade gücü değilmiş. Sorun, dikkatimizi çalan bir sistem.

İki Milyar İnsan ve Bir Alarm

Hari kitapta Silikon Vadisi’nin “vicdanlı itirafçıları”yla görüşüyor. En çarpıcısı Tristan Harris eski Google tasarım etiği uzmanı.

Harris şöyle diyor:

“Her sabah dünya genelinde yaklaşık iki milyar insan cebindeki cihaza uzanarak uyanıyor. Ve o andan itibaren, gezegenin en zeki mühendisleri tarafından tasarlanmış bir sistemle karşı karşıya kalıyorlar. Bu mühendislerin tek amacı, dikkatini mümkün olduğunca uzun süre tutmak.”

Bunu ilk okuduğumda durdum. İki milyar insan. Her sabah. Ve karşılarında milyarlarca dolar yatırım yapılmış, en parlak beyinlerin tasarladığı bir sistem.

Sonra Harris itiraf ediyor: “Biz bu sistemleri tasarlarken ‘nasıl bağımlılık yaratırız?’ diye sorduk. Kumarhane tasarımcılarının kullandığı aynı teknikleri kullandık.”

Kumarhane. Slot makinesi. O renkli ışıklar, o değişken ödüller, o “bir kere daha” hissi. Telefonlarımızdaki uygulamalar da aynı mantıkla tasarlanmış.

Kurnazlığın Anatomisi

Hari kitapta birçok kişiyle görüşüyor ve sistemin nasıl çalıştığını ortaya koyuyor. Ne kadar kurnazca tasarlandığını görünce, kendime kızmayı bıraktım.

Aza Raskin, sonsuz kaydırmayı icat eden kişi.

“Bunu icat ettiğime pişmanım” diyor Hari’ye. “İnsanların doğal durak noktalarını kaldırdık. Sayfa sonu yoksa, durma sebebin de yok.”

Düşünsene. Eskiden bir dergi okurken sayfa bitiyordu, duruyordun. Bir kitap okurken bölüm sonu vardı. Televizyonda reklam arası vardı. Bunlar doğal mola noktalarıydı.

Sonsuz kaydırma bunları kaldırdı. Artık durak yok. Kaydırdıkça geliyor, geliyor, geliyor. Ve beyin “bir tane daha” diyor. Slot makinesindeki gibi.

Slot makinesinin sırrı şu: Her seferinde kazanmıyorsun. Bazen evet, bazen hayır. Bu belirsizlik, beyni delirtiyor. Dopamin sistemi belki bu sefer diye bekliyor. Sosyal medya aynı mantıkla çalışıyor. Kaydırıyorsun bazen ilginç bir şey var, bazen yok. Beğeni bildirimi geliyor bazen çok, bazen az. Bu değişkenlik bağımlılık yaratıyor.

James Williams, eski Google stratejisti, Hari’ye şöyle diyor: “Dikkat ekonomisinde rekabet, senin dikkatini en iyi kim çalabilir yarışmasıdır. En aşağı beyin sapına, en ilkel dürtülere hitap eden kazanır.”

En aşağı beyin sapı. En ilkel dürtüler. Korku, öfke, cinsellik, merak. Algoritmalar bunlara hitap ediyor çünkü tıklanıyorlar. Hari’nin aktardığı araştırmalar gösteriyor: Öfke içeren içerikler ortalama yüzde yirmi daha fazla paylaşılıyor.

Bu ne demek? Algoritmalar öfkeyi ödüllendiriyor. Sakin, düşünceli, derinlikli içerik kaybediyor. Sansasyonel, kışkırtıcı, öfkelendirici içerik kazanıyor. Kutuplaşma tesadüf değil. İş modelinin doğal sonucu.

Ve biz bu akışın içinde, sürekli öfkelenen, sürekli kaygılanan, ama hiçbir şeyi derinlemesine düşünemeyen insanlara dönüşüyoruz. Facebook bedava. Instagram bedava. TikTok bedava. Gerçekten mi?

“Ürün bedavaysa, ürün sensin” geliyor akıllara. Ama Hari’nin kitabı bunu daha açık söylüyor: Ürün sen değilsin. Ürün dikkatindir. Ve dikkatini reklamcılara satıyorlar. Her dakika o uygulamada geçirdiğin zaman, bir şirkete para kazandırıyor. Senin zamanın, senin dikkatın, senin hayatın hepsi satılık.

Ve sen farkında bile değilsin.

Akış Durumu Çalınıyor

Hari, psikolog Mihaly Csikszentmihalyi ile görüşüyor. “Akış”in mucidi. Akış, o derin konsantrasyon hali zamanın durduğu, kendini kaybettiğin, bir işe tamamen gömüldüğün an.

Csikszentmihalyi diyor ki:

“Akışa girmek için kesintisiz zaman gerekir. Her bildirim, her titreşim, seni o durumdan fırlatır. Ve geri dönmek kolay değil.”

Hari’nin öğrendiği rakam korkunç: Bir kesintiden sonra derin konsantrasyona geri dönmek ortalama yirmi üç dakika sürüyor.

Yirmi üç dakika.

Ve ortalama bir ofis çalışanı her üç dakikada bir kesintiye uğruyor. Matematiği yap. Hiçbir zaman gerçekten derine inemiyoruz. Sürekli yüzeyde, sürekli dağınık, sürekli yarım. Ortalama bir Amerikalı günde 2,617 kez telefonuna dokunuyor. Akış için gereken kesintisiz 15-20 dakikayı bulmak neredeyse imkansız.

Ben de bunu yaşıyorum. Bir şey yazmaya oturuyorum, beş dakika sonra “bir bakayım” diyorum. Geri döndüğümde ne yazacağımı unutmuş oluyorum. Baştan başlıyorum. Yine kesiliyor. Yine unutuyorum.

Ve sonra kendime kızıyorum. “Neden odaklanamıyorsun?” Ama belki soru şu olmalı: “Ne odaklanmamı engelliyor?”

Byung-Chul Han Yeniden

İlk yazımda Byung-Chul Han’ın “Yorgunluk Toplumu”ndan bahsetmiştim. Modern Prometheus metaforu kendi ciğerini kemiren insan. O yazıda kartal içimizdeydi: kendi hırsımız, kendi beklentilerimiz, kendi “yapabilirsin” sesimiz.

Ama şimdi görüyorum ki bir kartal daha var. Dışarıda.

Han “performans toplumu”ndan bahsediyordu kendi kendini sömüren insan. Ama dikkat ekonomisi başka bir sömürü biçimi. Bu sefer sömüren dışarıda. Teknoloji şirketleri, algoritmalar, dikkat tüccarları.

İç kartal: Kendi hırsımız, “daha fazla yapabilirsin” sesi.

Dış kartal: Dikkat ekonomisi, “bir dakika daha kal” tasarımı.

Çifte saldırı altındayız.

Ve ikisi birbirini besliyor. Dikkatimiz dağıldıkça daha az üretken hissediyoruz. Daha az üretken hissettikçe içimizdeki ses daha çok bağırıyor. Daha çok bağırdıkça kaçmak istiyoruz. Kaçmak için telefona uzanıyoruz. Ve döngü devam ediyor.

Simone Weil’in Dikkati

Simone Weil, yirminci yüzyılın en özgün düşünürlerinden biri. Dikkat üzerine çok şey yazmış.

Bir sözü var, içime işledi:

“Dikkat, cömertliğin en nadir ve en saf biçimidir.”

Birine gerçekten dikkat etmek ne demek? Telefonunu kenara bırakıp, gözlerinin içine bakıp, söylediklerini gerçekten dinlemek. O an başka hiçbir şeyin var olmadığı, sadece o insanın olduğu bir an. Bu bir hediye. Belki de verebileceğimiz en değerli hediye.

Ama dikkatimiz çalınıyorsa, bu hediyeyi veremez hale geliyoruz. Sevdiklerimizle birlikteyken bile orada değiliz. Fiziksel olarak oradayız, ama zihnen başka yerlerdeyiz.

Weil’e göre dikkat bir sevgi biçimi. Birine dikkat etmek, onu sevmek demek. Bir düşünceye dikkat etmek, o düşünceyi ciddiye almak demek. Kendi iç sesine dikkat etmek, kendini tanımak demek.

Dikkat çalınırsa, sevme kapasitemiz de çalınır.

Pascal’ın Odası

Blaise Pascal, on yedinci yüzyılda yaşamış bir düşünür. Bir sözü var:

“İnsanların tüm sorunları, bir odada sessizce oturamamaktan kaynaklanır.”

On yedinci yüzyıl. Telefon yok, internet yok, sosyal medya yok. Yine de Pascal, insanın kendi iç dünyasıyla baş başa kalmaktan nasıl kaçtığını fark etmişti. Çünkü insan sessizlikle karşılaştığında, yalnızca dış dünyadan değil, kendinden de kaçmak ister.

Şimdi bu kaçış çok daha kolay. Bir an bile sessiz kalmak zorunda değiliz. Asansörde on saniye, telefon. Kuyrukta beş dakika, telefon. Yatakta uyuyamıyorsun, telefon.

Her boşluk anında bir kaçış yolu var.

Oysa Pascal’ın işaret ettiği şey tam da bu boşluk. O sessizlikte, o sıkıntıda, o hiçbir şey yapmama hâlinde insanın kendisiyle yüzleşme ihtimali var. İç huzursuzluk orada beliriyor. Hayatın yönünü, seçimlerimizi, gerçekten ne hissettiğimizi sorgulama cesareti de orada doğuyor.

Telefon bu anları çalıyor. Ve belki de en değerli şeyi çalıyor: Kendi kendimizle kalma fırsatını.

Sıkılmanın Kaybı

Hari kitapta sıkılmanın önemine değiniyor. Kulağa garip geliyor sıkılmak kötü bir şey değil mi?

Değilmiş.

“Sıkılma, zihnin boşluk aradığı an” diyor Hari. “Yaratıcılık o boşlukta doğuyor. Ama her sıkıldığımızda telefona uzanırsak, o boşluğu asla deneyimlemeyiz.”

Düşündüm. Çocukken sıkılırdım. Yapacak bir şey yoktu, oyuncaklar bitmişti, arkadaşlar yoktu. Ve o sıkıntının içinden bir şey çıkardı. Bir oyun icat ederdim. Hayal kurardım. Bir şey yaratırdım.

Şimdi sıkılmak neredeyse imkansız. Her an, elimizin altında sonsuz bir eğlence kaynağı var. Hiçbir boşluk doldurulamadan kalmıyor. Ama belki o boşluklar önemliydi. Belki yaratıcılık, o boşluklarda filizleniyordu. Belki kendimizi tanımak, o sessizliklerde mümkündü.

Hari kitapta çok güçlü bir benzetme yapıyor:

“1970’lerde obezite oranı yüzde beşti. Şimdi yüzde kırkın üzerinde. İnsanların irade gücü mü düştü? Hayır. Gıda endüstrisi değişti. Her köşe başında fast food, her rafta şekerli atıştırmalık. Sonra dönüp insanlara ‘kendine hakim ol’ diyoruz. Dikkat meselesi de aynı. Çevremiz değişti biz değil.”

Bu beni çok etkiledi.

Yıllardır kendimi suçluyordum. “Neden odaklanamıyorum? Neden telefona bu kadar bağımlıyım? İrade gücüm neden bu kadar zayıf?”

Ama Hari haklı. Sorun sadece bende değil. Sorun, milyarlarca dolar harcanarak dikkatimi çalmak için tasarlanmış bir sistemde.

“İrade gücün zayıf” demek, “bağışıklık sistemin zayıf, bu yüzden grip oldun” demek gibi. Sorun sende değil, seni hasta eden ortamda.

Bu suçluluğu azaltıyor. Ama sorumluluğu kaldırmıyor. Çünkü ortamı tamamen değiştiremesek de, kendimizi korumak için bir şeyler yapabiliriz.

Peki Ne Yapabiliriz?

Dikkat ekonomisine karşı savaşta irade gücüne güvenmek yetmiyor çünkü karşımızdaki sistem, iradenin zayıf anlarını hedef alıyor. Ben de denedim. Bazı şeyler işe yaradı, bazıları yaramadı. İşe yarayanları paylaşayım ama bunlar reçete değil, deney. Senin için farklı şeyler işe yarayabilir.

Telefonsuz Sabahlar

Bir hafta boyunca, uyandıktan sonraki ilk bir saat telefona bakmadım. Başta zordu refleks olarak uzanıyordum, yokmuş gibi hissediyordum. Ama üçüncü günden sonra bir şey fark ettim: Sabahlarım bana aitmiş gibi hissettirmeye başladı. Günün ilk düşüncesi bir bildirim değil, kendi düşüncemdi.

Dene: Bir hafta, sadece bir hafta. Telefonu yatak odasının dışında şarj et. Alarm için ucuz bir saat al. Sabahın ilk saatini geri kazan.

Sıkıntıya Dayanmak

Bir hafta boyunca, her bekleme anında telefona uzanmadım. Asansör, kuyruk, kırmızı ışık. Sadece durdum. Başta rahatsız ediciydi sanki bir şeyler eksikti. Ama sonra o boşlukta düşünceler gelmeye başladı. Uzun zamandır aklıma gelmeyen şeyler.

Dene: Bir hafta, cebinde telefon olsun ama her sıkıldığında “beş dakika dayanayım” de. O beş dakikada ne olduğunu gözlemle.

Tek Sekmeli Çalışma

Bir şey yazarken ya da çalışırken, tarayıcıda sadece tek sekme açık tuttum. E-posta kapalı, sosyal medya kapalı. İlk gün sürekli yeni sekme açma dürtüsü hissettim şoke edici sıklıkta. Ama birkaç gün sonra, uzun zamandır hissetmediğim bir şey oldu: Akış. O kaybolma hali, zamanın durduğu anlar.

Dene: Bir hafta, çalışırken tek sekme kuralı. Her “bir bakayım” dürtüsünü fark et ama hemen uyma. O dürtünün geçmesini bekle.

Gri Ekran

Telefonumu siyah-beyaz yaptım. Ayarlardan erişilebilirlik > renk filtreleri. İlk gün ekrana baktığımda garip hissettim sanki bir şey eksikti. Eksik olan şey dopamindi. Renkler çekiciliği azaltıyor, o “bir dakika daha” hissi zayıflıyor.

Dene: Bir hafta, telefonunu gri yap. Ne kadar az çekici geldiğini gözlemle. Belki de renklerin ne kadar manipülatif olduğunu fark edersin.

Bu deneylerin hepsi işe yaramayabilir. Bazıları senin için anlamsız gelebilir. Ama bir tanesini bile denersen, bir şey fark edeceksin: Dikkatini geri almak, bir savaş değil bir fark ediş.

Ve Hari kitabın sonunda önemli bir uyarı yapıyor:

“Bireysel çözümler, havuzda klorun fazla olduğunu fark edip yüzme şeklini değiştirmek gibi. İşe yarayabilir bir nebze. Ama asıl çözüm havuzdaki klor miktarını düzenlemek.”

Haklı. Asıl değişim sistemde olmalı. Dikkat ekonomisinin iş modeli değişmeli. Dikkat hakları kavramı tıpkı çevre hakları gibi tartışılmalı. Çocukları koruyan düzenlemeler gelmeli.

Ama bu değişimler zaman alacak. O zamana kadar, bunun farkında olabilir ve birey olarak gereken önlemleri alabiliriz.

Performans toplumunda her şey, içimizdeki performans canavarını besleyip daha da canavarlaştırıyor. Ancak bu dünyada, içimizde buna karşı koyacak tarafı bulabiliriz; sadece ona biraz alan açmak ve sesine kulak vermek yeterli. O taraf sizi bekliyor. Fakat günümüzdeki sanal dünyada onu duymak mümkün değil; çünkü sanal dünyada onun bir sesi, bir karşılığı ve kendiliğinden var olma hali maalesef yok. Dikkat kaynağımızdan sadece küçük bir parçayı bile kendi iç sesimize ayırabilirsek, başarabilir ve kendi varoluşumuzu geri kazanabiliriz.

Kendi dikkatini geri kazanman umuduyla.

Emre

“Nasılsın?”

“İyiyim.”

Bu kelime öyle otomatik çıkıyor ki ağzımdan, düşünmüyorum bile. Refleks gibi.

Ama iyi değildim çoğunlukla.

İçimde bir ağırlık vardı, ismini koyamadığım bir yorgunluk. Gece uyuyamıyordum, sabah kalkmak işkenceydi. İyiliğin i’si bile yoktu ortada.

Ama “iyiyim” dedim. Düşünmeden. Sorgulamadan. Sanki başka bir cevap yokmuş gibi.

Sonra fark ettim: Hep böyle diyorum. Herkese. Hatta kendime bile.

“Bana acıyla ilişkini söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim.”

Ernst Jünger’in bu sözünü Byung-Chul Han’ın Palyatif Toplum kitabında okudum. Ve bir şey anladım: Ben kimim peki? Acıyla ilişkim ne?

Acıyı bastırıyorum, görmezden geliyorum, üzerini örtüyorum.

Hep “iyiyim” diyorum.

Ama bu cevap bir yalan. Ve sanırım hepimiz bu yalanı söylüyoruz.

Palyatif. Tıpta kullanılan bir kelime. Hastalığı tedavi edemediğin zamanlarda, sadece acıyı dindirmek icin uygulanan tedaviler. İyileştirmiyorsun, örtüyorsun. “Palto giydirmek” anlamına geliyormuş Latince’de.

Han diyor ki: Bütün toplum palyatif oldu. Herkes bir palto giymiş. Altında neler var, kimse bilmiyor.

Acı mı var? Ağrı kesici al. Üzgün müsün? Pozitif düşün. Kızgın mısın? Sakin ol.

Her şey düz olmalı. Her şey “iyi” görünmeli.

Çünkü acı artık bir skandal. Zayıflık. Başarısızlık.

Ve ben de o skandalı gizliyorum. “İyiyim” diyerek.

Like: Günümüzün Ağrı Kesicisi

Han çok güzel bir şey söylüyor: “Like günümüzün ağrı kesicisidir.”

Düşün. Instagram’da ne görüyorsun? Hep mutlu insanlar, hep gülümseyen yüzler, hep harika bir gün notları. Kimse kötü anını paylaşmıyor. Kimse “bugün berbattım” demiyor. Çünkü o, beğeni almıyor.

Beğeni almak için her şey düzleştirilmeli. Keskin kenarlar törpülenmeli. Acı verebilecek her şey uzaklaştırılmalı.

Han’a göre bu sadece sosyal medyada değil, hayatın her alanında böyle oldu. Sanat bile beğenilir olmak zorunda artık. Siyaset tartışmasız olmak zorunda. İş yerinde zor anlar konuşulmuyor. Ailede sorunlar görmezden geliniyor.

Herkes bir palto giymiş gibi dolaşıyor. Altında ne var, kimse bilmiyor. Belki kimse bilmek de istemiyor.

Çünkü acıyı görmek, acı veriyor.

Ama sorun şu: O paltonun altında nefes alamıyorsun. Boğuluyorsun. Sadece kimse fark etmiyor.

Mutlu Olma Zorunluluğu

Kitapta Han diyor ki: “İktidarın yeni formülü ‘mutlu ol’dur.”

İlk başta ne var bunda, dedim. Mutlu olmak güzel bir şey değil mi?

Sonra anladım. Mutlu olmak güzel. Ama mutlu olmak zorunda olmak bu bambaşka bir şey.

Eskiden toplum sana “itaat et” diyordu. Bu açık, net. Karşı çıkabilirdin. Ama şimdi toplum “mutlu ol” diyor. Ve bu çok daha sinsi. Çünkü itiraz edemiyorsun.

“Mutlu olmak istemiyorum” diyemezsin. Dersen deli derler.

Han çok keskin bir gözlem yapıyor: Pozitif psikoloji bile bunu yapıyor. “Olumsuz düşüncelerden uzak dur” diyor. “Her şeyde iyi taraf ara” diyor. Hatta travmayı bile “büyüme fırsatı” diye pazarlıyor.

Yani demek ki: Başına kötü bir şey geldiğinde, bundan bile bir performans artışı çıkarmalısın. “Travma sonrası büyüme” diyorlar buna.

Acı bile performans aracı olmuş durumda.

Geçmişte oldukça kötü bir dönem geçirdim. Birine anlattım. “Pozitif düşün” dedi. “Bundan bir ders çıkar” dedi. “Her şeyin bir sebebi var” dedi.

O an çok kızdım. Ama neden kızdığımı bilmiyordum. Şimdi biliyorum.

Çünkü o kişi acımı görmüyordu. Acımı hemen bir derse, bir fırsata dönüştürmeye çalışıyordu. Ağrı kesici veriyordu. “Acı çekme, bundan bir şey öğren” diyordu.

Ama ben o an sadece acı çekmek istiyordum. Sadece “kötüyüm” diyebilmek istiyordum. Bir ağrı kesici değil, acıyı yaşamak istiyordum.

Bezelye Tanesi Üzerindeki Prenses

Han bir masal anlatıyor kitapta: Prenses ve Bezelye Tanesi.

Bir prenses, yirmi şiltenin altındaki tek bir bezelye tanesini hisseder ve bütün gece uyuyamaz.

Normalden komik bir abartı bu. Ama Han diyor ki: Biz tam da böyle olduk.

“Bezelye tanesi üzerindeki prenses sendromu” diyor buna.

Dışarıdan gelen acılar azaldı. Savaş yok (çoğumuz için), açlık yok, işkence yok. Ama acılarımız azalmadı. Tam tersine arttı.

Çünkü acıya toleransımız düştü. En ufak rahatsızlık bile dayanılmaz geliyor artık.

Ve paradoks şu: Bezelyeyi çıkarsak da, bu sefer yumuşak şilte acı verecek. Çünkü asıl acı veren şey bezelye değil.

“Asıl acı veren, hayatın süregiden anlamsızlığı” diyor Han.

Bu cümleyi okurken durdum. Tekrar okudum.

Belki sorun, o küçük acılar değil. Belki sorun, büyük bir anlamsızlık. Ve o anlamsızlığı doldurmak için sürekli oyalıyoruz kendimizi. Sosyal medya, alışveriş, diziler, sürekli meşgul olma hali...

Ama sessiz kalınca, anlamsızlık geri geliyor. Ve o, bezelyeden çok daha acı veriyor.

Acının Dili Kesildi

Han’ın kitabında en çarpıcı fikir bu: Acı dilini kaybetti.

Eskiden acının bir dili varmış. İnsanlar acılarını şarkıya dökerlermiş, şiire dökerlermiş, hikayeleştirilirlermiş. Acı bir anlatıya dönüşürmüş.

Mevlana acısını şiire döktü. Schubert acısını müziğe. Kafka acısını yazmaya. Proust bile ölürken acısını kaydediyordu karakterini daha gerçekçi yazmak için.

Ama şimdi acı sadece tıbbi bir sorun. Bir semptom. Ağrı kesici al, geçsin. Konuşma. Paylaşma. Anlatma.

Han diyor ki: “Acı sesini kesmekle mahkum edilmiştir.”

Düşündüm, haklı olabilir. Ne zaman birine gerçek acını anlattın? Ne zaman kötüyüm ve sadece dinlemeni istiyorum dedin?

Çoğumuz diyemiyoruz. Çünkü karşımızdaki hemen çözüm sunuyor, öneri veriyor, ağrı kesici uzatıyor. “Şunu dene” diyor. “Pozitif düşün” diyor. “Üzülme” diyor.

Acıya alan yok. Acı, hemen çözülmesi gereken bir problem.

Ama ya acı bir problem değilse? Ya acının bir anlamı varsa? Ya acı bize bir şey söylemeye çalışıyorsa?

Benjamin’in güzel bir sözü var Han alıntılıyor: “Acı, insanın teknesini yüzdürebileceği, onu denize taşıyacak suyu tükenmez bir nehir gibidir.”

Yani acı, aslında bizi bir yere götürebilir. Bir dönüşüm başlatabilir. Bir anlatı oluşturabilir.

Ama biz ağrı kesici alıp susturuyoruz onu. Daha başlamadan.

Sen “İyi” misin Gerçekten?

Han diyor ki: Acı hakikattir.

“Koptuklarında acı veren bağlar hakikidir” diye aktarıyor Viktor von Weizsäcker’den. İnsan acı çektiği durumda gerçekten mevcuttur.

Yani acı, bize gerçeği gösteriyor. Neyin önemli olduğunu. Nelere bağlı olduğumuzu. Neleri kaybetmekten korktuğumuzu.

Ama palyatif toplumda gerçek yok. Herkes bir maske takmış. Herkes iyi görünüyor. Kimse gerçek değil.

Instagram’daki hayatlar gibi. Hep filtreli, hep güzel, hep mükemmel. Ama gerçek mi? Hayır.

Ve burada bir paradoks var: Acıdan kaçtıkça, daha çok acı çekiyoruz. Çünkü acıyı anlatamadığımız, paylaşamadığımız, bir anlatıya dönüştüremediğimiz için acı içimizde birikmekten başka bir şey yapmıyor.

Han bunu “görünmez bir sermaye gibi faiz üzerine faiz alarak birikir” diye anlatıyor.

Kronik ağrılar, depresyon, tükenmişlik, panik ataklar... Belki bunlar, o bastırılmış acının bedeni bulma yolları.

Yaşamak mı, Hayatta Kalmak mı?

Han’ın bir ayrımı çok etkiledi beni: Hayat ile hayatta kalma arasındaki fark.

Diyor ki: Palyatif toplum, iyi hayat kavramını kaybetti. Yerine hayatta kalma kaldı.

Sağlıklı olmak en üst değer oldu. Her şey ona kurban ediliyor. Zevk, macera, risk, hatta ilişkiler bile.

Pandemi bu durumu iyice ortaya çıkardı. Hayatı yaşanır kılan ne varsa hepsinden vazgeçtik hayatta kalmak için.

“Hayatı boşaltıp hayatta kalma haline getiriyor” diyor Han.

Ve ekliyor: “Ama hayatta kalmak yaşamak değil ki. Sadece nefes almak, yaşamak değil. Bir ölememişler toplumuyuz ölemeyecek kadar canlı, yaşayacak kadar ölü.”

Bu cümleyi okurken tüylerim diken diken oldu.

Palyatif toplum sadece acıyı örtmüyor acı verebilecek her şeyden de kaçındırıyor bizi. Risk acı verebilir, o zaman riskten kaçın. Aşk acı verebilir, o zaman mesafeli dur. Başarısızlık acı verebilir, o zaman hiç deneme.

Biz de öyle değil miyiz bazen? Hiçbir risk almıyoruz kalp kırılmasın diye. Hiçbir maceraya atılmıyoruz başarısız olmayalım diye. Kendimizi güvende tutuyoruz.

Ama Han’ın dediği gibi: Acısız bir hayat aynı zamanda yaşanmamış bir hayat. O güvenli alanda yaşıyor muyum gerçekten? Yoksa sadece hayatta mı kalıyorum?

Acının Kurnazlığı

Han, Jünger’den bir kavram aktarıyor: “Acının kurnazlığı.”

Hegel’in aklın kurnazlığı var ya akıl hedefine dolaylı yollardan ulaşır. Acı da öyle.Bastırıldığında kaybolmuyor. Sadece şekil değiştiriyor.

Eskiden insanlar açıkça acı çekerlerdi. Ağlarlardı, bağırırlardı, dertlerini dökerlerdi. Acı görünürdü. Şimdi acı gizli. Kimse ağlamıyor ama herkes antidepresan kullanıyor. Kimse kızgın değil ama herkesin içi sinirle dolu. Kimse mutsuz değil ama kimse de gerçekten mutlu değil.

Acı kaybolmadı. Sadece yere gömüldü. Ve oradan, sessizce, kronik ağrılara, depresyona, tükenmişliğe dönüştü. Han’ın deyişiyle: “Ana akımdan korunan kap damla damla dolmaya başlar.”

Biz acıyı dışarı atmaya çalışırken, o içeride birikmekte.

Gerçek Mutluluk Kırılmış Olandır

Han kitapta bir şey daha söylüyor, çok sevdim: “Gerçek mutluluk ancak kırılmış olarak mümkündür. Mutluluğu şeyleşmekten kurtaran bizzat acıdır.”

İlk okuyunca anlamadım. Sonra Nietzsche’nin sözünü aktarmış: “Acı ve mutluluk ikiz kardeşlerdir, birlikte büyüyen ya da birlikte güdük kalan.” O zaman anladım.

Hiç gerçekten mutlu olduğun bir anı düşün. İçini dolduran, gözyaşlarının geldiği türden bir mutluluk. O mutluluğun içinde bir acı anı yok mu? Bir özlem? Bir kaybedilme korkusu? Bir kırılganlık?

Benim en mutlu anlarım öyle. Sevdiğim biriyle sessizce otururken, bir an bu geçecek diye geçiyor içimden. O farkındalık acı veriyor. Ama aynı zamanda o anı daha değerli kılıyor. Daha derin. Daha gerçek.

Palyatif toplum bunu istemiyor. Acısız mutluluk istiyor. Ama acısız mutluluk düz oluyor, sığ kalıyor, anlamını kaybediyor. Han’ın dediği gibi: “Acı engellendiğinde mutluluk yavanlaşıp sıkıcı bir rahatlığa dönüşür.”

Instagram mutluluğu gibi. Fotoğrafta güzel görünüyor, ama gerçekte boş.

Son İnsan

Nietzsche’nin bir benzetmesi var, Han kitapta aktarıyor: “Son insan” diyor buna.

Son insan şöyle der: Mutluluğu keşfettik ve gözlerini kırpıştırır. Sağlık en büyük değerdir. Konfor, güvenlik, öngörülebilirlik... Hepsi var. Hiçbir acı yok, hiçbir risk yok, hiçbir mücadele yok.

Her şey düz. Her şey aynı. Her şey kontrol altında. Kulağa iyi geliyor, değil mi? İlk okuduğumda “evet, iyi” dedim. Sonra bir cümle gördüm: Bu insan artık yaşamıyor. Sadece hayatta kalıyor. Durdum. Yaşamak mı, hayatta kalmak mı?

Şimdi her şey hesaplı. Her adım güvenli. Kalp kırılmasın diye iletişim kurmuyorum. Başarısız olmayayım diye denemiyorum. Hata yapmayayım diye konuşmuyorum. Ama bu hesaplı hayatta ne kaldı geriye?

Han diyor ki: Değişim acı verir. Büyüme acı verir. Hatta gerçek mutluluk bile acı verir. Son insan hepsinden kaçıyor. Ve kaçarken fark etmiyor aslında yaşamaktan kaçıyor.

Etrafıma bakıyorum. Herkes konfor peşinde. Güvenli işler, tartışmasız ilişkiler, öngörülebilir günler. Kimse derine inmiyor derinlik korkutuyor çünkü. Kimse tutkuyla bağlanmıyor tutku acıtabilir çünkü.

Sığ suda yüzüyoruz hepimiz. Boğulmuyoruz, evet. Ama yüzüyor muyuz gerçekten? Yoksa sadece ayakta mı duruyoruz?

Güvenli ama cansız. Acısız ama anlamsız.

Ağrı Kesicinin Yan Etkileri

Tıpta her ilacın yan etkileri vardır. Ağrı kesicinin de var. Palyatif toplumun yan etkileri ne peki?

Han birkaç tane sayıyor:

Empati kaybı. Başkalarının acısını görmüyoruz. Pandemi bunu gösterdi. “Vaka sayısı” diyoruz. İnsanlar yoğun bakımda yalnız ölürken, biz rakamları konuşuyoruz. Acı soyutlaştı, sayısallaştı, uzaklaştı.

Anlatı kaybı. Acı bir hikayeye dönüşmüyor. Benjamin’in dediği gibi, eskiden anne hasta çocuğuna öykü anlatırmış. Öykü iyileştirirmiş. Ama şimdi? Ağrı kesici veriyoruz, “geçer” diyoruz, konuyu kapatıyoruz.

Gerçeklik kaybı. Acı bize neyin gerçek olduğunu gösterir. Ama acı yoksa, gerçek de kaybolur. Herkes maskeyle dolaşır. Kimse kimseyi gerçekten görmez veya göremez.

Değişim kaybı. Han diyor ki: “Acı olmaksızın devrim, yeniye yolculuk ve tarih olamaz.” Acı bizi dönüştürür. Ama acıdan kaçarsak, aynı yerde kalırız. Sürekli.

Toplum olarak da, birey olarak da. Dönüşmüyoruz, değişmiyoruz, sadece tekrar ediyoruz.

Peki Ne Yapacağız?

Ben yazarken kendime birkaç şey sordum:

Birinci soru: Acıma yer açabiliyor muyum?

Birine kötüyüm en son ne zaman diyebildim? Ya da kendime bile bugün zor bir gün diyebildiğim son ne zaman? Yoksa hep iyi mi görünmeye çalışıyorum?

İkinci soru: Başkasının acısına alan açabiliyor muyum?

Biri dertliyken, hemen çözüm mü sunuyorum? “Pozitif düşün, geçer” mi diyorum? Yoksa sadece oturup dinleyebiliyor muyum? Çünkü belki de acı çeken birinin ihtiyacı çözüm değil. Belki sadece “seni görüyorum, acın gerçek” demek yeterli.

Üçüncü soru: Mutlu olma baskısına karşı durabiliyor muyum?

Mutlu olmalıyım diye kendimi zorluyorum sürekli. Kötü hissediyorsam bir sorun var benimle ilgili diye düşünüyorum. Ama ya kötü hissetmek de normal bir şeyse? Ya her zaman mutlu olmak zorunda değilsem?

Dördüncü soru: Acının bana ne söylediğini duyabiliyor muyum?

Acı, bir anlatının başlangıcı olabilir Han’a göre. Benjamin’in dediği gibi, acı o barajı yıkarsa, anlatı başlar ve “her şeyi mutlu bir unutmanın denizine taşır.”

Ama bunun için önce acıyı dinlemek gerekiyor. “Ne söylemeye çalışıyorsun?” diye sormak. Ağrı kesiciyle susturursan, hiçbir zaman öğrenemezsin. Han Acının Etiği bölümünde diyor ki: Ötekine duyarlılık, kendini acı çekene dek maruz bırakmayı gerektirir. Bu güçlü bir cümle.

Yani gerçekten birini görmek, onun acısına açık olmak, senin de acı çekmeni gerektirir. Empati acısız değildir. Empati, başkasının acısını hissetmektir. Ve hissetmek acıtır.

Performans toplumunda acıya yer yok. Hep güçlü, hep pozitif, hep üstesinden gelmiş olmalıyız. Yaralanabilir olmak zayıflık sayılıyor. Ama Han diyor ki: “Acıyan yara, ötekine açılan ilkel kapıdır.” Yani kırılganlık, zayıflık değil. Kırılganlık, bağlanabilme yetisidir. Sevebilme yetisidir. Yaralanabilir olmayan biri, sevilemez de. Çünkü bir zırh giymiştir. Dokunamazsın.

Son zamanlarda bunu kendimde gördüm. Zayıf görünmemek için ne kadar çok şey saklıyordum. “İyiyim, her şey yolunda” diyordum. Ama o maskeyle kimse bana gerçekten dokunamıyordu.

Sonra bir gün risk aldım. Bir arkadaşıma “aslında iyi değilim” dedim. Maskeyi düşürdüm. Ve bir şey oldu. O da açıldı. Kendi acısını anlattı. İkimiz de oradaydık, gerçekten. Filtre yok, maske yok. O an, yüzlerce “nasılsın-iyiyim” döngüsünden daha gerçekti.

Belki Biraz Daha Az “İyi” Olalım

Bu yazıyı yazarken bir şey fark ettim. Palyatif toplum, rahat bir toplum. Herkes kibar, herkes pozitif, kimse kimsenin canını yakmıyor. Kulağa güzel geliyor.

Ama Han diyor ki: Bu toplum cansız bir toplum. Çünkü tartışma yok, çatışma yok, gerçek bir karşılaşma yok. Herkes birbirine “iyi” diyor ama kimse kimseyi gerçekten görmüyor.

Ve belki de asıl sorun bu. Biz acıyı kaldırdık diye sanıyoruz. Ama sadece görmüyoruz. Paltonun altında her şey olduğu gibi sadece artık kimse bakamıyor. Belki biraz daha az iyi olmalıyız. Belki birine “nasılsın?” diye sorduğumuzda, gerçekten sormalıyız. Ve cevabı iyiyim olduğunda, belki bir adım daha atmalıyız: Gerçekten mi?

Belki kendimize karşı da. “İyiyim” dediğimizde, durup sormalıyız: “Gerçekten mi? Yoksa sadece öyle görünmeye mi çalışıyorum?” Çünkü Han’ın dediği gibi: “Acı olmaksızın ne sevmiş ne de yaşamışızdır.”

Acıdan kaçmak, yaşamaktan kaçmaktır. Risk almaktan kaçmak, sevmekten kaçmaktır. Kırılganlık göstermemek, bağlanamamaktır. Palyatif toplumda sessizlik yok. Hep gürültü var. Bildirimler, haberler, müzikler, ekranlar. Sürekli dikkatimiz dağıtılıyor. Belki de tam da bu yüzden. Sessizlikte o kalıntıyı duyabiliriz. Acının sesini. Gerçek sesimizi. Ve bu korkutucu. Çünkü o ses belki “böyle devam edemezsin” diyecek. Belki “bu hayat senin değil” diyecek. Belki değişmeni isteyecek. Ağrı kesici o sesi susturuyor. Gürültü o sesi boğuyor. Ama sesi susturursak, kendimizi de susturmuş oluyoruz.

Belki bugün, bir dakikalığına, paltoyu çıkarabiliriz.
Belki birine “aslında iyi değilim” diyebiliriz.
Belki kendimize “bugün zor bir gün ve bu normal” diyebiliriz.
Belki bir ağrı kesici yerine, bir anlatı başlatabiliriz.

Çünkü Han’ın dediği gibi: Acıyı anlatıya dönüştürebilirsek, “anlatım başlatan acıdır” ve o anlatı “insanın teknesini yüzdürebileceği, onu denize taşıyacak suyu tükenmez bir nehir” olabilir. Anlatı başlasın diye, önce acıya izin vermek gerekiyor. Sessizliğe izin vermek gerekiyor.

Gerçek olmaya izin vermek gerekiyor. Belki biraz daha az “iyi” olalım. Biraz daha gerçek. Çünkü acının olmadığı yerde, hayat da yok.

Kendi acını anlatıya dönüştürebilmen umuduyla.

Emre

Tolstoy’un İtiraflarım kitabını elime aldım. Gece geç saatlerdi, her zamanki gibi. Uyumam gereken saatte, ekran ışığında bir şeyler okuyordum. Ama o gece farklıydı. Kitabı bırakamadım.

Tolstoy, elli yaşında, dünyanın en ünlü yazarlarından biri olarak şunu soruyordu: Hayatımda ne anlam var ki, kaçınılmaz ölümümle yok olmayacak?

O satırları okurken aynısını kendime sordum. Tanıdık bir his. Bazen geceleri, herkes uyurken, kafamda dönen o sorular. Ne için koşturuyorum? Tüm bu çaba, tüm bu yorgunluk, sonunda neye varıyor?

Gündüzleri bu soruları bastırmak kolay. İş var, sorumluluklar var, yapılacaklar listesi var. Ama gece, sessizlikte, o sorular geri geliyor.

Tolstoy’un kitabı beni bir yolculuğa çıkardı. Sadece onun hikayesini değil, aynı soruyla boğuşmuş başka zihinleri de araştırmaya başladım. Tolstoy, Kierkegaard, Dostoyevski, Frankl, Yunus Emre, Camus... Hepsi farklı çağlarda, farklı coğrafyalarda, aynı uçurumun kenarında durmuş zihinler.

Garip bir şey fark ettim: En parlak zihinler, en büyük başarıları elde edenler, tam da bu soruyla en derin şekilde yüzleşenler olmuş. Sanki başarı, bu soruyu susturmuyor. Aksine, daha yüksek sesle bağırmasına neden oluyor.

Bu yazı o yolculuğun bir özeti. Onların hikayesi. Ama aslında hepimizin hikayesi.

Tolstoy: Zirvede Bulunan Uçurum

Hayatımda ne anlam var ki, kaçınılmaz ölümümle yok olmayacak?

Bu satırı okurken, İşte bu! dedim içimden.

Bu satırları yazan kişi, Savaş ve Barış’ı yazmıştı. Dünyanın en ünlü yazarlarından biriydi. Şöhret, servet, itibar hepsi vardı. Elli yaşında, bir insanın isteyebileceği her şeye sahipti. Ve tam da o noktada, hiçbir şeyin onu doldurmadığını fark ediyordu.

Tolstoy da kaçamamış bu sorulardan. Bilime bakmış evrenin nasıl işlediğini açıklıyormuş ama neden var olduğumuzu söylemiyormuş. Felsefeye bakmış ama orada kimi anlam var diyormuş, kimi anlam bir yanılsama. Aynı soruya yüzlerce cevap, hiçbiri kesin degil. Hiçbiri yetmemiş. O sorular onu öyle bunaltmış ki, hayatına son vermeyi bile düşünmüş. Kendini iple asmaktan korktuğu için atölye odasına gitmez olmuş. Avlanırken tüfeği yanına almamış.

Ve sonra bir şey fark etmiş.

Köylülere bakmış. Tarlada çalışan, yoksulluk içinde yaşayan insanlar. Tolstoy’un sahip olduğu hiçbir şeye sahip değillermiş. Ama onlarda bir şey varmış ki Tolstoy’da yokmuş: İç huzur.

Bu satırları okurken durdum, düşündüm. O köylüler açlık çekiyordu, hastalıkla savaşıyordu, hayat onlara hiç kolay davranmıyordu. Ama “hayatın anlamı ne?” diye uykusuz geceler geçirmiyorlardı. Varoluşsal krizlerle kendilerini parçalamıyorlardı. Peki nasıl?

Tolstoy anlamış: O köylüler kendilerinden büyük bir şeye bağlıydı. Bir inançları vardı, sadece dini anlamda değil, hayata karşı bir güvenleri. Ve en önemlisi, sevgiyle yaşıyorlardı. Ailelerine, birbirlerine, toprağa. Cevabı kafalarında değil, kalplerinde taşıyorlardı.

“İyi” dedi kendi kendine Tolstoy, ben de onlar gibi inanacağım.

Kiliselere gitmeye başladı. Sabah akşam dua etti. Oruç tuttu. Her ayini eksiksiz yerine getirdi. İlk başta garip gelmedi. “Belki burada bir şeyler var” diye düşündü, “belki ben henüz anlamıyorum.”

Ama bir sorun vardı. Tolstoy düşünen bir insandı. Sorgulayan bir insandı.

Bir gün kilisede rahip şöyle dedi: “Şimdi yutacağın şeyin gerçekten İsa’nın eti ve kanı olduğuna inanmalısın.” Tolstoy durdu. İçinden bir ses fısıldadı: Bu imkansız. Bu bir metafor olmalı. Ama rahip metafordan bahsetmiyordu. Tolstoy şöyle yazıyor: İşte o zaman kalbime bir şey saplandı. O an kilisedeydi. Etrafında insanlar dua ediyordu. Ve içinde bir şey kırıldı.

“İnanmak istiyordum. Gururumu kırdım ve o ekmeği yedim, o şarabı içtim” diye yazıyor. “Ama artık karar verilmişti. Bir daha oraya gitmedim.”

Sonra başka şeyler fark etti. Kilise, öldürmeyeceksin diyordu. Ama aynı kilise, ordunun zaferini kutluyordu. Savaşa gidenlere dua ediyordu. “Bütün dikkatimi ‘Hristiyanım’ diyen insanların bütün bu yaptıklarına yöneliyordum ve bir korku sarıyordu beni” diye yazıyor.

Üç yıl böyle yaşadı. Bir ayağı içeride, bir ayağı dışarıda. “Suç bende” diyordu kendi kendine, “ben yeterince inanmıyorum.” Ama içten içe biliyordu: Sorun onda değildi.

Bunu okurken içim burkuldu. Bir insan o kadar çaresiz ki, aklına aykırı gelen bir şeyi bile kabul etmeye çalışıyor, sadece yaşamak için bir sebep bulabilme umuduyla.

Tolstoy yıllarca düşünerek cevap aramıştı. Kitaplar okumuş, filozofları incelemiş, teoriler kurmuştu. Ama anlam, sadece düşünerek bulunmuyordu. Anlam, yaparak ortaya çıkıyordu. Sevgiyle, kalple, bağlılıkla.

Sonra Tolstoy bir şey yaptı ki, beni derinden sarstı. Hayatını kökten değiştirdi. Servetinin büyük kısmını elden çıkardı. Sade yaşamaya başladı. Köylüler gibi tarlada çalıştı, yoksullara yardım etti. Ailesi anlamadı, arkadaşları anlamadı, Rusya’nın en büyük yazarı neden soylu hayatı bırakıp toprağı kazıyordu?

Ama Tolstoy aldırmadı. Çünkü bir şeyi kavramıştı: Anlam, düşünerek bulunan bir cevap değildi. Anlam, sevebildiğin ölçüde ortaya çıkan bir şeydi. Sevgi kendinden büyük bir şeye bağlanmak, başkasının yükünü taşımak, bir gönle dokunmak. İşte orada eylemde saklıydı.

Bunu ilk okuduğumda çok basit geldi. Sonra düşündüm. Kendimiz için yaşadığımızda, sürekli bir eksiklik hissediyoruz, değil mi? Hep bir şeyler daha istiyoruz daha fazla para, daha fazla başarı, daha fazla onay. Ve hiçbiri yetmiyor. Çünkü o içimizdeki “ben” doyumsuz bir kuyu. Ne kadar doldursan da, dolmuyor.

Ama başkaları için bir şey yaptığında, garip bir şey oluyor. O an, o daha fazla sesi susuyor. Kendini unutuyorsun. Ve o sessizlikte, bir bütünlük hissediyorsun. Sanki bir şeyin parçasısın. Sanki bir anlam var.

Sonra bir gece Tolstoy bir rüya gördü.

Kendini garip bir yatakta buldu, kolonlara tutturulmuş. Hareket edince kolonlar kaymaya başladı. Baktı ki, hayal bile edemeyeceği kadar yüksek bir yerdeymiş. Altında dipsiz bir uçurum.

“Aşağıya bakmak korkunç bir şey” diye yazıyor. “Yavaş yavaş kayıyorum. Bir saniye sonra düşeceğim.”

“Ne yapmalı, ne yapmalı?”

Ve yukarı baktı.

“Yukarıda da bir uçurum var. Ama yukarıdaki sonsuzluğa bakıyorum ve korkum dinmeye başlıyor.”

O zaman bir ses duydu: “Buna dikkat et! İşte bu!”

Fark etti başucunda ince ama sağlam bir sütun varmış. Ve o sütundan gelen bir ilmek onu tutuyormuş. “Ve gözlerimi açtım.”

Bu rüyayı okurken durdum. Tolstoy yıllardır ne arıyordu? Ayaklarının altında sağlam bir zemin. Ama her şey kaygan kolonlardı. Aşağıya baktı mı? Evet. Yokluğa, ölüme hepsi oradaydı. Ve o uçurum onu çekiyordu.

Ama yukarı baktığında... başka bir şey vardı. Yutan değil, tutan bir sonsuzluk. Tanrı mı, aşk mı adı ne olursa olsun, yukarıda bir şey vardı. Ve o, onu tutuyordu.

Tolstoy’un bulduğu cevap: Yukarı bak. Ölüme değil, yaşama bak. Yokluğa değil, sevgiye bak diyordu bizlere.

Ve 1910 yılında, 82 yaşında, Tolstoy evini terk etmiş. İç huzuru aramaya çıkmış. Ve Astapovo tren istasyonunda, mütevazı bir odada, hayata veda etmişti.

Belki de arayışı çoktan bitmişti. Belki bulmuştu aradığını. Zenginlikten, şöhretten, büyük yazar unvanından vazgeçmişti. Ve o vazgeçişin içinde, aradığı anlamı yoğurmuştu avuçlarında.

Tolstoy’un cevabı buydu. Ama aynı soruyla başkaları da boğuştu. Ve farklı yollardan yürüdüler.

Kierkegaard: İnanç sıçrayışı

Søren Kierkegaard, Tolstoy’dan birkaç on yıl önce aynı soruyla boğuşuyordu. Danimarkalı bu düşünür, Nasıl yaşamalıyım? sorusunu hayatının merkezine koymuştu.

Kierkegaard üç aşamadan bahsediyor: Estetik, etik ve din.

Estetik aşamada insan hazla yaşıyor. Anın tadını çıkarıyor. Ama bir süre sonra her şey sıkıcılaşıyor. Don Juan’ı düşün sürekli yeni aşklar, yeni heyecanlar. Ama hiçbiri tatmin etmiyor. Çünkü haz, tekrarlandıkça değerini kaybediyor.

Etik aşamada insan sorumluluk alıyor. Evleniyor, iş kuruyor, topluma katkı sağlıyor. Bu daha derin bir tatmin veriyor. Ama yine de bir şey eksik kalıyor. Çünkü etik kurallar, hayatın en derin sorularına cevap vermiyor.

Ve sonra dini aşama geliyor. Kierkegaard buna “inanç sıçrayışı” diyor. Akıl seni bir yere kadar götürüyor. Sonra bir uçurum var. Ve o uçurumu geçmek için sıçraman gerekiyor. Kanıt yok, garanti yok. Sadece inanç.

Tolstoy da İtiraflarim’da tam olarak bunu yaşadığını anlatıyordu: Akıl onu evrenin işleyişini anlamaya götürmüş, ama yaşamın anlamı konusunda onu çıkmaza sürüklemişti. Mantık, soruları çoğaltıyor; ama yaşamak için tutunacak bir neden sunmuyordu.

Sonra anladım: Kierkegaard körü körüne inançtan bahsetmiyor. Bireysel sorumluluktan bahsediyor. Kimse senin yerine bu sıçrayışı yapamaz. Toplum yapamaz, aile yapamaz, gelenek yapamaz. Sen, yalnız başına, kendi kararınla sıçraman gerekiyor.

Tolstoy’da da aynı şey var aslında. O da toplumdan koptu. Kiliseyle bile ters düştü. Kendi yolunu kendi buldu. Kimsenin onayını beklemeden. Bu onun inanç sıçrayışıydı.

Kierkegaard’ın bir sözü var: “Kaygı, özgürlüğün baş dönmesidir.”

O gece yarısı tavanı izlerken hissettiğim şey buydu. Özgürüm. Hayatıma istediğim anlamı verebilirim. Ama bu özgürlük baş döndürücü. Çünkü sorumluluk da bende.

Dostoyevski: Cehennemden Geçen Işık

Fyodor Dostoyevski, onun romanları, çoğu felsefe kitabından daha derin sorular soruyor.

Dostoyevski’nin hayatı bir roman gibi. Yirmi sekiz yaşında ölüm cezasına çarptırılmış. İnfaz mangasının önüne dikilmiş. Son dakikada af gelmiş. Ama o anı, ölümün nefesini ensesinde hissettiği o anı, hiç unutmamış.

Sonra Sibirya’ya sürgün edilmiş. Yıllarca zorla çalıştırılmış. İnsanlığın karanlık yüzünü görmüş. Ve oradan çıktığında bambaşka bir insan olmuş.

Hayatının son dönemlerinde Tolstoy insanı ışığa doğru çağırır; Dostoyevski ise onu karanlığın içine indirir. Düzenli, örnek hayatlar anlatmaz. Onun sayfalarında suç vardır, düşüş vardır, bağımlılık vardır. İnsan en zayıf, en kırılgan hâliyle çıkar karşımıza. Ama bu karanlığın içinde tek bir takıntılı arayış sürer: En dipteki insan bile hâlâ kurtuluşa ulaşabilir mi?

Karamazov Kardeşler’de Ivan, Tanrı’nın varlığını sorguluyor. “Eğer Tanrı yoksa, her şey mübah” diyor. Bu cümle çoğu zaman nihilizm olarak yorumlanıyor. Ama Dostoyevski nihilist değil. Tam tersini söylüyor: Eğer her şey mübahsa, hayat dayanılmaz oluyor.

Dostoyevski’nin bulduğu anlam belki de: Acı çekerek sevmek.

Kulağa garip geliyor biliyorum. Ama düşününce mantıklı. Gerçek sevgi, kolay zamanlarda değil, zor zamanlarda belli oluyor. Birini her şey güzelken sevmek kolay. Ama düştüğünde, hata yaptığında, seni hayal kırıklığına uğrattığında sevmeye devam etmek, işte o gerçek sevgi.

Dostoyevski’nin kahramanları hep düşüyor. Ama düştükleri yerde bile sevgiyi buluyorlar. Merhameti buluyorlar. Ve o merhamet, onları ayağa kaldırıyor.

Ben bunu kendi hayatımda da gördüm. En zor dönemlerimde, her şey berbatken, yanımda kalan insanlar, onların sevgisi farklı hissettirdi. Koşullu değildi. “Başarılı olursan severim” demiyorlardı. Olduğum gibi, düşmüş halimle seviyorlardı.

Belki anlam da öyle bir şey. Düşerken bile var olan bir şey.

Viktor Frankl: Cehennemin Ortasındaki Anlam

Eğer Dostoyevski karanlıkta ışık bulduysa, Viktor Frankl cehennemi gördü. Gerçek anlamda.

Frankl, Nazi toplama kamplarından sağ çıkan bir psikiyatristti. Auschwitz’te, Dachau’da... Ailesini kaybetti. Her şeyini kaybetti. İnsanlığın en korkunç yüzüne tanık oldu.

Ve oradan çıktığında bir kitap yazdı: “İnsanın Anlam Arayışı.”

Frankl’ın gözlemi şuydu: Kamplarda hayatta kalanlar, fiziksel olarak en güçlü olanlar değildi. Anlam bulanlar hayatta kalıyordu. Bir amaçları olanlar. “Bunun için yaşamalıyım” diyebilenler.

Nietzsche’nin sözünü alıntılıyor Frankl: “Niçin’i bilen, her nasıl’a katlanabilir.”

Bu beni çok etkiledi. Çünkü genellikle şartları değiştirmeye odaklanıyoruz. Şartlar düzelsin, o zaman mutlu olurum. Ama Frankl, insanın en korkunç şartlarda bile anlam bulabileceğini gösterdi.

Frankl kampta bir şey fark etmiş: İnsanın elinden her şeyi alabilirsin. Özgürlüğünü, ailesini, sağlığını, onurunu. Ama bir şeyi alamazsın: Tepkisini seçme özgürlüğünü.

“İnsanın son özgürlüğü” diyor buna. Herhangi bir durumda kendi tutumunu seçme özgürlüğü.

Kamplarda bile, bazı insanlar son ekmek parçalarını başkalarıyla paylaşıyormuş. Korkunç acılar içinde bile, başkalarına yardım ediyorlarmış. Bu insanlar “kurban” olmayı reddediyorlarmış. Şartlar onları mahkum etmiş ama ruhlarını teslim etmemişler.

Frankl’a göre anlam üç yoldan bulunuyor:

Birincisi: Bir şey yaratarak, bir iş yaparak.

İkincisi: Bir şey deneyimleyerek, birini severek.

Üçüncüsü: Kaçınılmaz acı karşısında bir tutum takınarak.

Bu üçüncüsü en zorlu olanı. Ama belki de en güçlüsü. Çünkü ilk ikisini yapamadığın zamanlarda bile, üçüncüsü hâlâ mümkün.

Frankl’ı okuduktan sonra şikayetlerim biraz utandırdı beni. Kendi küçük sıkıntılarıma bakıyorum: iş stresi, ilişki sorunları, gelecek kaygısı. Bunlar gerçek, bunları küçümsemiyorum. Ama toplama kampında bile anlam bulan biri varsa, ben neden bulamayayım?

Anadolu’nun Sesi: Yunus Emre

Yunus Emre. Medrese görmemiş, okuma yazma bilmeyen köylü bir ailenin çocuğu. Tolstoy’un o huzurlu köylülerinden biri ama içinde bir ateş yanıyordu.

Yunus aramaya başlamış. Yıllarca. Dağ dağ dolaşmış. Sonunda bulmuş, ama kabul edilmesi kolay olmamış. Yıllarca odun taşımış, su çekmiş. Rivayete göre kırk yıl. Ve getirdiği odunların hepsi dümdüz olurmuş eğri bir dal bile taşımamış.

“İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir. Sen kendini bilmezsen, ya nice okumaktır.”

Ne kadar basit, ne kadar derin. Üniversiteler bitiriyoruz, doktoralar yapıyoruz ama kendimizi biliyor muyuz? Tolstoy da bunu sormuştu: “Tüm bu bilgi bana ne verdi?”

Yunus’un bir başka sözü: “Bir kez gönül yıktın ise, bu kıldığın namaz değil.”

Atomik Alışkanlıklar kitabında James Clear, davranış değişiminin üç katmanından bahseder: En dışta sonuçlar var, ne elde ettiğin. Ortada süreçler ne yaptığın. En içte ise kimlik kim olduğun. Clear diyor ki, gerçek değişim en derindeki katmandan, kimlikten başlar.

Yunus yüzyıllar önce aynı şeyi söylemiş aslında. Ritüeller, ibadetler bunlar dış katman, ne yaptığın. Ama gönül? O en içteki katman, kim olduğun. Gönül, sadece kalpten ibaret değil. En derin kelimelerden biri. Sevenin sevdiğinde eridiği yer. İnsanın insana dokunduğu nokta. Tanrı’nın ya da inandıklarının, senden büyük olanın sende yaşadığı ev. Yunus gönül dediğinde, bir organ değil, bir evrenden bahsediyordu.

Ve işte Yunus’un asıl söylediği şey: O evrene dikkat et. Tüm ritüelleri yerine getirebilirsin, tüm kuralları eksiksiz uygulayabilirsin ama bir gönül kırdıysan, o evreni karartıysan, dışarıda ne yaparsan yap, içeride bir şey eksik kalır.

Peki o en derin katmana nasıl odaklanılır? Yunus cevabı çoktan vermiş: Sevmekle. Gönül sevgiyle açılır, sevgiyle genişler, sevgiyle derinleşir. Yunus’un dilinde sevgi, su kadar sade bir şey. Orada olmak. Dinlemek. Görmek. Bir insanı, olduğu gibi, yargılamadan kabul etmek. İşte gönül orada büyüyor. Sessizce, fark ettirmeden.

Belki de en derin sözü: Ete kemiğe büründüm, Yunus diye göründüm. Ben bu beden değilim. Bu isim değilim. Bunların hepsi geçici kılıklar. Tolstoy servetini bıraktı, unvanlarını bıraktı, kılıkları çıkardı ve altında ne var, onu arıyordu.

Yunus hırsı, aceleyi bıraktı, kırk yıl sadece hizmet etti ve sessizliğin içinden şiir fışkırdı. Tolstoy büyük yazar maskesini çıkardı, köylülerin arasına karıştı ve aradığı cevap orada bekliyordu.

İkisi de aynı şeyi yaptı aslında: Tutunmayı bıraktılar. Uçurumun kenarına geldiler, bildiklerini aşağı attılar. Ve eller boşalınca, yoğuracak bir şey buldular avuçlarında.

Camus: Sisifos’un Kahkahası

Tolstoy anlam aradı ve buldu. Frankl acının içinde bile buldu. Ama Camus diyor ki: Hayır. Anlam yok. Evren soğuk, kayıtsız, sessiz. Biz anlam arıyoruz, evren cevap vermiyor. Camus bu uçuruma, “saçmalık” diyor.

Kulağa kasvetli geliyor. Ama okudukça anladım: Camus nihilist değil. Tam tersine, belki de en büyük isyancı o.

Camus, Sisifos Söyleni kitabında mitolojideki Sisifos’u anlatıyor: Mitolojide Sisifos, tanrılar tarafından lanetlenmiş bir kral. Ömür boyu bir kayayı dağın tepesine çıkarmaya mahkûm edilmiş. Ama her seferinde, tam zirveye ulaştığında kaya yeniden aşağı yuvarlanıyor. Ve Sisifos, dağın dibine inip baştan başlıyor. Sonsuza kadar. Aynı kaya, aynı dağ, aynı ter, aynı boşuna çaba. Sonsuz bir döngü.

En korkunç ceza işkence değilmiş. En korkunç ceza: Anlamsız ve umutsuz bir emek. Hiçbir yere varmayan bir çaba. Sonucu olmayan bir mücadele.

Peki ya biz? Biz de her sabah aynı yataktan kalkıp, aynı trafiğe takılıp, aynı rutinleri tekrar eden bir kayayı itmiyor muyuz? O kaya bazen bir kariyer hayali, bazen bir ilişki, bazen de mutlu olmalıyım baskısı. Yorgunluk toplumunun performans kayaları hep aşağı yuvarlanıyor.

Ama Camus garip bir soru soruyor: Sisifos mutlu olabilir mi?

Ve daha da garip bir cevap veriyor: Evet.

Peki nasıl? Kaya yuvarlandıktan sonra, Sisifos dağdan iniyor. O yürüyüş anı işte özgürlük orada. Tanrılar cezayı verdiler, ama o cezayı nasıl yaşayacağını seçemezler. Sisifos kaderine küfür edebilir. Ağlayabilir. Ya da... kahkaha atabilir.

Camus diyor ki: Mücadelenin kendisi, zirveye ulaşmak için yeterlidir. Sisifos’u mutlu tasavvur etmeliyiz.

Belki de anlam, taşı iterken terleyen avuçlarımızda. Düştüğünde çıkan seste. Hatta bazen kayaya söylendiğimiz sözlerde. İşten atıldığında, önce bir söylenip sonra derin bir nefes alarak “belki de önüme başka bir yol açılıyor” dediğin anda. Terk edildiğinde, gözyaşlarının arasından “demek ki bu doğru kişi değilmiş” diye gülümsediğinde. Bir şeyler planladığın gibi gitmediğinde, “belki de böyle olması gerekiyordu” diyerek kendini akışa bıraktığında saklı.

İşte o anlar, Sisifos’un kahkahası.

Çünkü Sisifos’un trajedisi, taşı yuvarlamak değil. Onu iterken umutsuzluğa kapılmak. Gerçek özgürlük, taşın kaç kez düştüğüyle değil, bizim her seferinde nasıl kalktığımızla ilgili.

Camus bize bir şey söylüyor: Anlamı beklemekten vazgeç. Yaşa. Tam olarak yaşa. Sev, yarat, mücadele et, gül, ağla, hepsini yap. Bir ödül beklemeden, bir anlam garantisi olmadan. Her sabah yataktan kalkıp yeni bir günü göğüslemek, belki de en büyük başkaldırı.

Bu, Frankl’ın son özgürlüğüne benziyor. Şartlarını seçemezsin, ama tavrını seçebilirsin.

Belki de mesele, zirveye ulaşıp ulaşamamak değil. O yolda nasıl yürüdüğümüz. Anlam, varılacak yerde değil, yolda saklı. Ve bazen en karanlık anda atılan bir kahkaha, var olmanın en büyük isyanı.

Hepsinin Avucunda Kalan

Bir adım geri çekilip baktığımda garip bir şey fark ettim.

Bu kadar farklı düşünür. Bu kadar farklı çağ 19. yüzyıl Rusya’sından 20. yüzyıl Fransa’sına, 13. yüzyıl Anadolu’sundan Nazi toplama kamplarına. Bu kadar farklı hayat, aristokratlar, dervişler, mahkumlar, sürgünler. Ama hepsi aynı soruyla boğuşmuş. Ve hepsinin cevabında ortak bir şey var.

Hiçbiri anlam sana verilecek demiyor. Hiçbiri bekle, bir gün anlayacaksın demiyor. Hiçbiri doğru formülü bul, cevap kendiliğinden çıkacak demiyor. Hepsi diyor ki: Anlam, senin seçimlerinde, eylemlerinde, nasıl yaşadığında gizli. Yazar sen, malzeme sen, eser de sen..

Tolstoy zirveden düştü, şöhretin, servetin, dahiliğin hiçbir şeyi doldurmadığı o boşluğa. Kitaplar okudu, filozofları inceledi, teoriler kurdu. Ama kitaplar ona yolu gösterdi, yürümesini sağlamadı. Sadece haritaydı kitaplar, okumak bir eylemdi evet ama seyirci kalmanın eylemiydi. Gerçek eylem, o bilgiyi eyleme dökmekti yani yaşamaktı. Tolstoy bunu anladığında, kitapları kapattı ve köylülerin arasına karıştı. Toprağa dokundu, ter döktü, elleriyle çalıştı. İşte o zaman buldu aradığını. Kimse ona al, işte anlam burada demedi. O anlamı kendi elleriyle yoğurdu.

Frankl cehennemin ortasında durdu, Auschwitz’in dikenli tellerinin ardında, insanlığın en karanlık çukurunda. Her şeyini kaybetmişti. Ama bir şey fark etti: Aynı cehennemde kimisi yıkıldı, kimisi son ekmeğini paylaştı. Fark şartlarda değildi, o anki duruştaydı. Niçini olan, her nasıla katlanabilirdi. Ve o niçin dışarıdan gelmiyordu.

Yunus kırk yıl odun taşıdı, medrese görmemişti, ama gönlü görmüştü. “Sen kendini bilmezsen, ya nice okumaktır” dedi. Diplomalar, unvanlar, başarılar hepsi dışarıda. Anlam içeride, sessizlikte, kendinde saklıydı ve önce onu aradı ve buldu.

Ve Camus. Uçuruma bağırdı, yankı gelmedi. Evren sustu ne teselli, ne cevap, ne işaret. Sadece sessizlik. Ama Camus o sessizliğin içinde korkulacak bir son değil, kucaklanacak bir özgürlük buldu. Eğer evren anlam vermiyorsa, anlam yaratılacaktı. Her sevgide, her yaratışta, her isyanda yeniden. Garantisiz sevdi, ödülsüz yazdı, yankısız bağırmaya devam etti. Çünkü belki de en derin anlam buydu: Evren cevap vermese de, yaşamı yanıtlamak.

Farklı yollar, farklı cevaplar. Ama hepsinde aynı şey: Anlam dışarıda değil. Biri gelip sana vermeyecek. Doğru kitabı okuyunca, doğru insanı bulunca, doğru işe girince işte bu! diye bir aydınlanma olmayacak.

Anlam verilmiyor. Bulunuyor. Ya da daha doğrusu: Her gün, her seçimde, her eylemde yeniden yaratılıyor.

Bu beni hem korkuttu hem rahatlattı. Korkuttu çünkü sorumluluk bende. Kimseyi suçlayamam. “Hayat bana anlam vermedi” diyemem. Rahatlattı çünkü demek ki elimde. Beklemek zorunda değilim. Şimdi, burada, bu hayatla bir şeyler yapabilirim.

Avuçlarımızdaki Anlam

Bu kadar okuduktan, düşündükten sonra anlamı buldum mu?

Dürüst olmak gerekirse, hâlâ kesin bir cevabım yok. O gece yarısı sorusu hâlâ geliyor bazen. Ve belki de öyle olması gerekiyor. Belki soru cevaptan daha değerli.

Ama birkaç şey değişti.

Yalnız olmadığımı anladım. Tarih boyunca en parlak zihinler aynı soruyla boğuşmuş. Bu beni teselli ediyor. Demek ki bu soru insani. Demek ki bu soru gayet normal.

Doğru cevap beklentisini bıraktım. Tolstoy bir şey bulmuş, Camus başka bir şey. İkisi de kendi hayatlarında işe yaramış. Belki de tek bir doğru yok. Belki herkesin kendi cevabını kendi yaratması gerekiyor.

Eylem önemli oldugunu anladım. Hepsi bunu söylüyor aslında. Düşünmek yetmez, yaşamak gerekiyor. Sevmek, yaratmak, merhamet etmek, acıya rağmen devam etmek. Anlam düşüncede değil, eylemde.

Bugünün öneminin farkına vardım. Tolstoy ölüm döşeğinde değişmeyi beklemedi. Frankl kamptan çıkana kadar ertelemedi. Şimdi, bu an, bu hayat. Başka bir zaman yok.

Gece yarısı sorular hâlâ geliyor. Tavan hâlâ aynı tavan. Ama bakışım değişti. O soru artık düşman değil. Bir davet. “Hala, uyanık mısın? Gerçekten yaşıyor musun? Yoksa sadece günleri mi geçiriyorsun?” Ve her seferinde kendime soruyorum: Bugün neyi sevdim? Bugün kime faydam dokundu? Bugün ne yarattım? Bugün gerçekten hayatta mıydım?

Cevaplar her gün farklı. Bazen tatmin edici, bazen değil. Ama soru sorduğum sürece, arayışın içinde olduğum sürece, anlam da orada bir yerde biliyorum. Belki de anlam, varış noktası değil. Belki yolun kendisi. Belki aradığımız şey, arama eyleminin içinde saklı.

Ve sen? Sen de bir yerlerde, belki şu an, belki bu satırları okurken, aynı soruyla yüzleşiyorsundur. Belki gece geç saatlerde, belki kalabalığın ortasında, belki en beklemediğin anda. Sana söyleyebileceğim tek şey şu: Yalnız değilsin. Bu soru, insanlığın en eski sorusu. Ve cevabı arayan herkes Tolstoy’dan Yunus’a, Frankl’dan Camus’ye aynı şeyi söylüyor: Cevap sende. Dışarıda değil, içeride. Yarın değil, bugün. Düşüncede değil, eylemde.

Sonunda şunu anladım: Anlam, büyük bir keşif anında gelmiyor. Eureka! diye bağıracağın bir an yok. Anlam, sessizce birikiyor. Damla damla. Her sevdiğinde, her dokunduğunda, her “nasılsın” dediğinde, her yardım elini uzattığında yani her eylemde..

Tolstoy haklıydı. Hayatın anlamı, başkaları için yaşamakta gizli. Ama bu büyük, kahramanca bir şey olmak zorunda değil, tamamen kendini unutup hayatını başkası için yaşamak değil. Bazen bir gülümseme. Bazen bir mesaj. Bazen sadece orada olmak, dinlemek, “ben buradayım” demek, ufakta olsa bir bağ kurmak.

Yarın ne olacağını bilmiyorum. Belki sorular geri gelecek. Belki karanlık anlar olacak. Hayat bana ne getirecek, kontrol edemiyorum. Ama bir şeyi kontrol edebiliyorum: Nasıl karşılayacağımı.

Frankl bunu öğretti. Şartlarını seçemezsin, ama tavrını seçebilirsin. Aynı fırtınada kimisi yıkılır, kimisi kök salar. Fark, fırtınada değil, duruşta. İşini kaybedebilirsin. Ama o kaybın seni nasıl şekillendireceğini sen belirlersin. Kalbin kırılabilir. Ama o kırılmadan nasıl çıkacağını sen seçersin. Hayat seni yere serebilir. Ama yerden nasıl kalkacağın işte anlam orada.

O anlarda bile, sevebilirim. O anlarda bile, bir şeyler yapabilirim. O anlarda bile, birine dokunabilirim. Ve en önemlisi o anlarda bile, kim olduğumu seçebilirim.

Belki de hayatın anlamı, büyük bir sır değil. Belki de hep oradaydı gözümüzün önünde, avucumuzun içinde. Sadece bakmaktan korktuk. Sadece dokunmaktan çekindik. Bir çocuğun gülüşünde saklıydı. Bir dostun sessiz varlığında. Gecenin en karanlık anında tutulan bir elde. Hiçbir şey söylemeden, sadece orada olmakta.

Uçurumun kenarında duranlar hep aynı şeyi gördü: Anlam, düşmekten korkanların elinden kayıp gidiyor. Ama uzanıp tutanların avuçlarında şekilleniyor.

Sen de oradasın şimdi. Uçurumun kenarında. Avuçların boş değil. Hiçbir zaman boş değildi. İçlerinde taşıdığın her acı, her sevinç, her sessiz gece, her bir gözyaşı, her beklenmedik gülümseme hepsi orada. Şekil bekleyen bir hamur gibi.

Ve belki de tek yapman gereken, korkmayı bırakıp yoğurmaya başlamak.

Kendi avuçlarındaki anlamı keşfetmen umuduyla.
Emre

Geçen gün bir şey fark ettim. Aynada kendime baktım ve içimden geçenleri duydum: Bugün de yorgun görünüyorsun. Şu göz altlarına bak. Dün de çok verimsiz gecti, bugün de çok verimsiz gececek.

Durdum. Bu sesi tanıdım. Her gün duyuyordum ama hiç dikkat etmemişim. Sanki içimde biri var, sürekli beni eleştiren, küçümseyen, yargılayan biri.
Carl Jung 1959'da, ölümünden kısa süre önce verdiği son röportajında şöyle demişti: İnsan anlamsız bir hayata katlanamaz.

O cümle aklıma kazındı. Çünkü fark ettim: O iç ses, tam da bunu yapıyor. Her yetmiyorsun dediğinde, her beceremeyeceksin dediğinde, hayatıma anlamsızlık ekiyor. Kendime söylediğim her zehirli kelime, bir anlam hırsızı.
O sıralar Don Miguel Ruiz'in "Dört Anlaşma" kitabını okuyordum. Jung'un o cümlesiyle birlikte, daha iyi anladım ne demek istediğini.

Ruiz diyor ki, sözler sadece ses değil. Sözler yaratım gücü. Hem kendine hem başkalarına söylediğin her kelime, bir tohum gibi. Ektiğin yerde büyüyor.
Ve ben yıllardır kendime ne ekiyordum?

1. Sözünde Kusursuz Ol

Ruiz diyor ki: Söz, insanın en güçlü aracı. Büyü gibi. Bir kelimeyle birini yükseltebilirsin, bir kelimeyle yıkabilirsin. Ama çoğu insan bu gücü farkında olmadan kendine karşı kullanıyor.

Düşündüm: Ben kimle en sert konuşuyorum? Tabiki kendimle.
Bir arkadaşım hata yapsa, "Olur böyle şeyler, takma" derim. Ama ben hata yaptığımda? "Salak mısın? Bunu da mı beceremedin?" İçimdeki ses, en yakın arkadaşıma söylemeyeceğim şeyleri bana söylüyor. Her gün. Yıllardır.

Ruiz buna "duygusal zehir" diyor. Her olumsuz kelime, bir damla zehir. Ve biz bu zehri en çok kendimize içiriyoruz.
Bir gün saydım. Sabahtan akşama kadar kendime kaç kez olumsuz bir şey söyledim. Rakamı söylemeyeceğim, ama şok oldum.

Şimdi deniyorum: O ses geldiğinde duruyorum. "Bu sözü en sevdiğim insana söyler miydim?" diye soruyorum. Çoğu zaman cevap hayır. O zaman neden kendime söylüyorum?
Kolay değil. Yılların alışkanlığı. Ama fark etmek, ilk adım.

2. Hiçbir Şeyi Kişisel Algılama

Bu anlaşmayı ilk okuduğumda itiraz ettim. Nasıl kişisel almayayım? Bana söylüyorlar!
Sonra Ruiz'in ne demek istediğini anladım: İnsanlar sana tepki vermiyor. Kendi kafalarındaki sana tepki veriyorlar.

Geçen ay biri bana sert bir yorum yaptı. Gece uyuyamadım. "Haklı mı?" diye düşündüm saatlerce. Sonra öğrendim: O kişi o gün kötü bir haber almış. Benimle alakası yoktu. Ben sadece oradaydım.
Ruiz buna "duygusal zehir" diyor ama bu sefer başkalarından gelen. Ve biz o zehri içmek zorunda değiliz.

Herkes kendi rüyasında yaşıyor. Kendi korkuları, yaraları, hikayeleri var. Sana bir şey söylediklerinde, o rüyadan konuşuyorlar. Sen sadece bir perde onların filmi sana yansıyor.

Yıllar önce biri bana "sen hiçbir şeyi başaramazsın" demişti. O cümleyi yıllarca taşıdım. Sonra fark ettim: O kişi kendi yarım kalmış hayallerinden konuşuyordu. O cümle benim değildi. Hiç benim olmamıştı.
Şimdi biri bir şey söylediğinde duruyorum. Bu bana mı ait, ona mı?

3. Varsayımda Bulunma

Ruiz diyor ki: Varsayımlar, gerçek sandığımız yalanlar. Kafamızda mahkeme kuruyoruz, birini yargılıyoruz ama o kişi duruşmada bile değil. Avukatı yok, savunması yok. Biz hem savcı, hem hakim, hem jüri olmuşuz. Mahkum ediyoruz. Ve dışarıda o kişi bundan habersiz kahvaltı yapıyor.
İlişkilerin çoğu burada bitiyor. Sormuyoruz. "Nasılsa biliyorum ne düşünüyor" diyoruz. Ama bilmiyoruz. Hiç bilmiyoruz.
Çözüm basit ama zor: Sor. Varsaymak yerine sor. "Bir şey mi oldu?" de. "Ne hissediyorsun?" de.

Basit diyorum ama ben hâlâ zorlanıyorum. Sormak, hayal kırıklığına açık olmak demek. Cevap istediğim gibi olmayabilir. Ama en azından gerçek olur. Ve gerçek, her zaman varsayımdan iyidir.

4. Her Zaman Yapabildiğinin En İyisini Yap

Bu anlaşma ilk başta klişe gibi geliyor. Elinden gelenin en iyisi, herkes söylüyor.
Ama Ruiz'in kastettiği farklı. En iyi sabit değil. Her gün değişiyor.
Hasta olduğun günkü en iyi, sağlıklı günden farklı. Uykusuz geceden sonraki en iyi, dinlenmiş sabahtan farklı. Kışın ağaç meyve vermez, yaprak döker. Kışta ağaca "neden meyve vermiyorsun?" diye kızar mısın?
Ama asıl mesele bu değil.

Ruiz diyor ki: Aksiyonun kendisi sana mutluluk verecek. Ödül değil, aksiyonun kendisi. Her eylemi, her hareketi, her çabayı zevk aldığın için yapacaksın. Bir ödül beklediğin için değil.

Çoğu insan bunun tersini yapar. Sadece ödül beklentisi olduğunda harekete geçer. Maaş günü için çalışır, cuma için yaşar, emeklilik için bekler. Ve aksiyondan zevk almaz. Mümkün olduğunca az yaparak ödülü almak ister.
Bu insanlar yapabileceklerinin en iyisini yapmanın hazzını asla yaşayamazlar.
Ben de öyleydim. "Şu bitsin de..." diyordum. "Şu olsun da..." Hayatı erteliyordum. Yaşamıyordum, bekliyordum.

Şimdi soruyorum kendime: Bu anı ödül için mi yaşıyorum, yoksa bu anın kendisi için mi? Cevap çoğu zaman acı veriyor. Ama en azından farkındayım.

Ivan İlyiç'in Trajedisi

Dört Anlaşma'yı okuduktan sonra Tolstoy'un "Ivan İlyiç'in Ölümü" kitabını okudum. Ve garip bir şey oldu: Bu iki kitap, birbirinden bu kadar farklı görünmelerine rağmen, aynı şeyi söylüyordu.
Ivan İlyiç sıradan bir adamdı. Doğru okullara gitti, doğru işleri yaptı, doğru insanla evlendi. Her şeyi herkes nasıl yapıyorsa öyle yaptı. Toplumun beklediği gibi yaşadı. Ve sonra hastalandı.

Ölüm yatağında, hayatının son günlerinde, içinden bir ses yükseldi: Ya tüm hayatım yanlışsa?
Kendine yıllarca zehir ekmişti. Oğluna "yetmiyorsun" demişti. Karısıyla hiç gerçekten konuşmamıştı. Herkesi sormadan yargılamıştı. Her şeyi "yarın" diye ertelemişti.

Ama artık yarın yoktu.
Ivan İlyiç'in trajedisi, bu soruları çok geç sormasıydı. Son nefesinde.
Jung haklıydı: İnsan anlamsız bir hayata katlanamaz. Ama Ivan elli yıl katlandı. Nasıl? Çünkü anlamsızlığı fark etmedi. O kadar meşguldü ki doğru görünmekle, doğru şeyleri yapmakla, doğru insanları memnun etmekle hiç durup sormadı: "Bu hayat benim mi?"

Bizim trajedimiz olmak zorunda değil.

Peki Ne Yapabiliriz?

Ruiz'in kitabında beni en çok etkileyen kavram evcilleştirme oldu.
Diyor ki: Biz evcilleştirildik. Tıpkı bir köpek gibi. Ödül ve ceza sistemiyle. Aferin dediklerinde sevildik. Ayıp dediklerinde utandık. Yavaş yavaş, neyin doğru neyin yanlış olduğunu öğrendik. Ama bunlar kimin doğrusu, kimin yanlışıydı?
Toplumun.

Ve farkında olmadan yüzlerce anlaşma imzaladık. "Başarılı olmalısın." "Hata yapmamalısın." "Güçlü görünmelisin." "Sevgi kazanılır." Her biri görünmez bir sözleşme. Her biri bizi biraz daha kendimizden uzaklaştıran bir zincir.
Dört anlaşma, Ruiz'e göre, bu zincirleri kırmak için yeterli.
Sadece dört.

Ama kolay değil. Çünkü eski anlaşmalar yıllardır orada. Kökleri derine inmiş. Onları sökmek, bazen kendinden bir parça sökmek gibi hissettiriyor.
Ben her gün bu dört soruyu sormaya çalışıyorum. Her gün başaramıyorum. Ama sorduğum günler, bir şeyler değişiyor:
Şu an kendime ne ekiyorum?
Bu düşünce bana mı ait?
Bunu gerçekten biliyor muyum, yoksa varsayıyor muyum?
Bunu neden şimdi yapmıyorum?
Dört soru. Dört çatlak. Belki de özgürlüğe açılan dört kapı.

İçimizde bir yabancı yaşıyor.
Ruiz ona evcilleştirilmiş ben diyor. Jung persona diyor. Ben o yabancı ses diyorum aynada bana yetersizsin diyen ses.
O ses yıllar önce taşındı içime. Babanın bir cümlesi, öğretmenin bir bakışı, toplumun bir beklentisi. Parça parça geldi. Ve ben fark etmeden, kendi evimde misafir oldum.

Ivan İlyiç elli yıl o sesle yaşadı. Onun kurallarına uydu, onun hayatını yaşadı. Ta ki ölüm kapıyı çalana kadar. O an yabancı kaçtı. Ivan ilk kez kendi sesini duydu.
Tolstoy'a gore: "Ölüm nerede? Ölüm yoktu. Ölüm yerine ışık vardı."
Dört anlaşma, o ışığı bulmak için ölümü beklememek. "Bu ses benim değil" demek. "Bu ev benim" demek. Şimdi demek.

Jung haklıydı: İnsan anlamsız bir hayata katlanamaz.
Ama anlam dışarıda değil. O yabancı gittikten sonra kalan şeyde. Beş yaşındaki çocuğun bildiği ama unuttuğun şeyde.
Soru şu: Ivan gibi son nefesinde mi tanışacaksın kendinle, yoksa bugün mü?

Kendi evine dönmen umuduyla,
Emre

Bir sabah uyandım ve fark ettim: Gözlerimi açar açmaz telefona uzanıyorum. Düşünmeden, sorgulamadan, refleks gibi. Henüz ayılmamış gözlerimle ekrana bakıyorum, ne aradığımı bile bilmeden. Sonra aklıma bir soru takıldı ve bir türlü çıkmadı: Bu alışkanlık benim mi? Yoksa biri mi öğretti? Ya da daha korkutucu olanı, farkında bile olmadan mı edindim?

O günden beri alışkanlıklarımı izliyorum. Sadece yaptıklarımı değil, neden yaptığımı da. Ve çoğunun bana ait olmadığını fark ettim. Miras almışım. Ailemden, çevremden, toplumdan, ekranlardan... Sanki biri sırtıma bir çuval koymuş, ben de taşıyorum. Çuvalın içinde ne olduğunu bile sormadan.

Bu sıralar James Clear'ın Atomik Alışkanlıklar kitabını okudum. Alışkanlıkları değiştirmenin pratik yollarını anlatıyordu, somut, bilimsel, uygulanabilir. Ama bir şey eksik geldi. Neden değişmek bu kadar zor? Neden bazı alışkanlıklar bize yapışık gibi? Neden kendimize söz verip tutamıyoruz?
Cevabı başka bir kitapta buldum. Nietzsche'nin "Böyle Buyurdu Zerdüşt"ünü okurken bir metafora takıldım. Bu iki kitap, kafamda garip bir şekilde birleşti. Biri modern, pratik, bilimsel; diğeri eski, felsefi, metaforik. Ama ikisi de aynı şeyi söylüyordu: Sen, yaptıklarının toplamısın. Ve yaptıklarını değiştirirsen, sen de değişirsin.

Nietzsche "Böyle Buyurdu Zerdüşt"te insan ruhunun üç dönüşümünden bahsediyor. Diyor ki: Ruh önce deve olur, sonra aslan, sonra çocuk.
Deve, çöldeki yük taşıyıcısı. Sırtına ne yüklenirse taşır, soru sormaz, şikayet etmez. "Yapmalısın" der toplum, deve boyun eğer ve yürümeye devam eder. Ama bir gün deve durur. İçinde bir şey isyan eder. Ve deve, aslan olmak ister.
Aslan, "Hayır!" diyen güçtür. Eski kurallara, eski değerlere, eski yüklere hayır. Nietzsche buna "kutsal hayır" diyor. Aslan özgürlük yaratır, alan açar. Ama aslan henüz yeni bir şey yaratamaz. Sadece yıkabilir, reddedebilir.
Sonra aslan çocuğa dönüşür. Çocuk masumiyettir, yeni başlangıçtır. Çocuk geçmişin yükünü taşımaz, geleceğin korkusunu bilmez. Sadece oynar ve yaratır. "Yapmalıyım" demez, "yapıyorum" der. Çünkü oyunun içindedir.
Bu üç figürü okurken içimde bir şey kıpırdadı. Bu sadece felsefi bir alegori değildi. Bu, alışkanlıklarımızla olan ilişkimizin ta kendisiydi. Taşıdığımız yükler, söylediğimiz hayırlar, yeniden başlama cesaretimiz... Hepsi bu üç figürde saklıydı.

Deve: Sırtındaki Görünmez Yük

Nietzsche'nin devesi çöle gider. Sırtında ağır yükler taşır. "Yapmalısın" der toplum, deve boyun eğer. "Taşımalısın" der gelenek, deve yüklenir. Sorgulamaz. Şikayet etmez. Sadece yürür ve yürür ve yürür.
Biz de öyle başlıyoruz aslında. Daha konuşmayı bilmezken, yükler bindirilir sırtımıza. "Erken kalkan yol alır" derler, kalkarsın. "Çok çalışan başarır" derler, çalışırsın. "Adam gibi adam ol" derler, ne demekse, olmaya çalışırsın. "Herkes bunu yapıyor" derler, sen de yaparsın. Sormazsın. Neden? Çünkü deve sormaz. Deve sadece taşır.

Atomik Alışkanlıklar'da James Clear bir şey söylüyor, beni derinden sarstı: "Alışkanlıklarınız sizin hakkınızda bir şey söylemez. Alışkanlıklarınız siz olursunuz." Ve ekliyor: Alışkanlıklarımızın büyük çoğunluğunu biz seçmiyoruz. Miras alıyoruz. Ailemizden, kültürümüzden, içinde büyüdüğümüz ortamdan. Ve en tehlikelisi, bunların farkında bile olmuyoruz.
Düşündüm. Uzun uzun düşündüm. Sabah kalkınca çay içmek kimin alışkanlığı? Annemin her sabah mutfakta çayın buharını hatırlıyorum. Yemekten sonra tatlı istemek? Babam her yemekten sonra “Bir tatlı yapsana” derdi. Streslenince telefona sığınmak? Bunu kim öğretti bana? Bunları ben mi seçtim, yoksa havadan mı kaptım?

Ve daha derinde, daha karanlık bir şey var. Sadece davranışlar değil, kendimize yapıştırdığımız etiketler de miras. "Ben disiplinsiz biriyim." "Ben sabahları verimli olamam." "Ben zayıflayamam, genetik bu." "Ben matematikten anlamam." "Ben spor yapan biri değilim." Bu cümleler de taşıdığımız yükün parçası. Ama en ağır olanları. Çünkü davranışı değiştirebilirsin belki, ama kimliğe dokunamazsın. Ya da öyle sanırsın.

James Clear bunu "kimlik katmanı" olarak açıklıyor. Diyor ki, alışkanlıklarımızın üç katmanı var: En dışta sonuçlar (kilo vermek, kitap yazmak), ortada süreçler (spor yapmak, yazmak), en içte kimlik (ben spor yapan biriyim, ben yazar biriyim). Çoğumuz sonuçlara odaklanıyoruz. Ama asıl değişim en içte, kimlikte başlıyor.
Deve işte bu kimlik katmanını sorgulamadan taşıyor. "Ben böyleyim" diyor ve yürümeye devam ediyor. Yükün ağırlığını hissetmiyor bile. O kadar alışmış ki, yükü bedeninin bir parçası sanıyor. Belki biz de öyleyiz. Alışkanlıklarımızı o kadar içselleştirmişiz ki, onlarsız kendimizi hayal bile edemiyoruz.

Bir ara kendimi izledim. Bir gün boyunca yaptığım her şeyi not ettim. Kaç kere telefona baktım, ne zaman atıştırdım, hangi anlarda sosyal medyaya kaçtım, ne zaman gerçekten düşündüm. Günümün neredeyse yüzde sekseni otomatik pilotta geçiyordu. Düşünmeden, seçmeden, farkında bile olmadan. Deve gibi.

Bu, bir gözlem değil, bir çözülüştü. Düşüncenin değil, varlığın katmanlarına inen bir arkeoloji. "Disiplinsizim," "yapamam," "değilim" gibi taşlaşmış hükümlerin, aslında tekrarlanan mikro-kaçışlardan, mikro-teslimiyetlerden örülmüş bir zırh olduğunu hissetmek. Bu zırh öyle bir bürünmüş ki, teninmiş gibi algılanıyor; her bir "Ben böyleyim" cümlesi, onun perçinini biraz daha sıkıyor.

O anda, alışkanlık denen şeyin, bizatihi kimlik inşasının tuğlası olduğu dehşetle ve ihtişamla açığa çıktı. Yaptığımız her şey, sadece bir eylem değil, kendimize verdiğimiz bir oydu. Sürekli ve düşünmeden kaçmayı seçmek, sonunda kaçak olduğuna inanan bir benliği doğurur. Sürekli ve düşünmeden savunmaya geçmek, nihayetinde kırılgan olduğuna ikna olmuş bir özü yaratır.

Bu farkındalık, bir deve için yükün ağırlığını sorgulamaktan öte, onun kendisini deve sanmasının ardındaki büyüyü bozmaktır. Çölün ortasındaki o duruş, dışarıdan bakılan bir mola değil, içeride yaşanan bir sarsıntıdır. Taşınan şeyin, kemikler ve eşya değil, hikayeler olduğunu sezmektir. En zehirli miras, davranışlar değil, bu hikayelerle ördüğümüz ve Ben! diye sarıldığımız anlatıdır.

Ve işte tam bu çözülme anında, hikayenin zayıf noktası ortaya çıkıyor, başka bir güç hissediliyor. Aslan uykusunda döner. Bu, bir hayvanın kükremesi değil, sessiz ve kararlı bir sahiplenişin habercisidir. Soru artık "Bu yükü nasıl hafifletirim?" değil, "Hangi hikayeyi bedenlendirmek istiyorum?" olur. Deve, yükünü tartar. Aslan ise, kendi hikayesinin yazarı olma sorumluluğunu üstlenir. Dönüşüm de, ancak o zaman, bir sonuçtan öte bir varoluş biçimi haline gelir.

Aslan: İçindeki Ateş, Söylediğin Hayır!

Deve durur. İçinde bir şey kıpırdar. Önce fısıltı gibi, sonra bir uğultu, sonra bir kükreme. Deve artık aslan olmak ister.
Nietzsche'nin aslanı ne yapar? Aslan "Hayır!" der. Büyük, gür, korkusuz bir hayır. Eski değerlere, eski kurallara, eski yüklere hayır. Nietzsche buna "kutsal hayır" diyor. Ejderhaya karşı söylenen hayır. Ve o ejderhanın üzerinde binlerce yıllık değerler yazılı: "Yapmalısın. Böyle olmalı. Herkes böyle yapıyor."
Aslan bu ejderhaya "Ben istiyorum" der. Senin yapmalısın'ın değil, benim istiyorum'un zamanı geldi.

Ama aslan henüz yaratamaz. Sadece reddedebilir. Yıkabilir. Alan açabilir. Ve bu da bir dönüşüm. Çünkü yıkmadan inşa edemezsin. Eski binanın molozlarını kaldırmadan yeni bir şey dikemezsin. Bazen özgürlük, boş bir alanla başlar.
Alışkanlıkları kırmak da böyle bir şey. James Clear, kötü bir alışkanlığı kırmak için dört strateji öneriyor:

Birincisi: Görünmez yap.
Tetikleyiciyi kaldırmak, alışkanlıkları durdurmanın en basit yollarından biridir. Telefonu başka bir odaya koymak, sosyal medyaya bakma isteğini anında zorlaştırır. Buzdolabından abur cuburu çıkarırsanız, akşam atıştırma alışkanlığınızın önündeki ilk engeli kaldırmış olursunuz. Sigara içiyorsanız, paketi gözünüzün önünden kaldırın; görmediğiniz şeyi istemek zorlaşır. Küçük değişiklikler, otomatik tepkileri kırmanın ilk adımıdır.

İkincisi: İtici yap.
Alışkanlığın gerçek maliyetini hatırlamak, motivasyonu artırır. Sigara içerken ciğerlerinizin nasıl etkilendiğini, nefesin daraldığını ve yıllar içinde oluşabilecek sağlık sorunlarını düşünün. Sosyal medyada kaybolduğunuz saatleri fark etmek, kaybolan zamanı ve verimsizliği gözünüzün önüne getirir. Bu itici hatırlatmalar, otomatik davranışları sorgulamanıza yardımcı olur.

Üçüncüsü: Zor yap.
Sürtünme eklemek, alışkanlıkları zorlaştırmanın başka bir yoludur. Telefonunuzdaki uygulamaların yerlerini değiştirin, böylece her açışta bir engel çıkmış olur. Kredi kartınızı dondurmak veya nakit kullanmak, gereksiz harcamaların önünü keser. Sevdiğiniz abur cuburlara ulaşmak için küçük engeller koymak, davranışı otomatikleştirmek yerine bilinçli seçimle yapmanıza neden olur.

Dördüncüsü: Tatminsiz yap.
Alışkanlıkların ödülünü kaldırmak, onları çekici olmaktan çıkarır. Yemek yerken gerçekten tatmin olmadığınızı fark edin; sosyal medyada kaybolmak size huzur değil, boş zaman kaybı ve yorgunluk getiriyor olabilir. Sigara içmenin size huzur değil bağımlılık getirdiğini görmek, alışkanlığı yeniden değerlendirmeyi sağlar. Ödülün gerçek olmadığını anlamak, davranışı değiştirmek için güçlü bir motivasyon kaynağıdır.

Ama bence bunların hepsinden önce bir şey gerekiyor: O alışkanlığa "Hayır!" diyebilecek aslanı içinde uyandırmak. Çünkü strateji önemli, ama niyet olmadan strateji işe yaramaz.
Bu kolay değil. Gerçekten kolay değil. Çünkü hayır demek, bazen kendine ait sandığın bir parçayı reddetmek demek. "Ben sigara içen biriyim" diye yıllarca düşündüysen, sigarayı bırakmak sadece bir davranışı değil, bir kimliği de bırakmak demek. Ve kimlik, davranıştan çok daha yapışkan.
Geçen yıl bir karar verdim. Sosyal medyada harcadığım zamanı azaltacaktım. Kulağa basit geliyor, değil mi? Ama bu sadece daha az bakacağım demek değildi. Çok daha derindi.

O telefonun her titreşiminde elimde olmasını reddetmekti. O sonsuz kaydırmanın beni rahatlatacağı yalanını reddetmekti. Sıkıldığımda, bunaldığımda, yalnız hissettiğimde oraya sığınma refleksimi reddetmekti. Ve belki de en zoru, "Ben sosyal medyayı iyi kullanan biriyim, sadece takip ediyorum" yalanını kendime söylemeyi bırakmaktı.

James Clear bir şey daha söylüyor: "Her davranışın öncesinde bir tahmin vardır. Beyin, bu davranışın beni nasıl hissettireceğini tahmin eder. Ve o tahmine göre istek duyar. Sosyal medya bu tahmini hackliyor. Her kaydırmada, her bildirimde, beynimize şimdi bir şey güzel olacak tahmini yaptırıyor. Ama gerçekte? Çoğunlukla daha boş, daha yorgun, daha dağınık hissediyoruz.

İlk günler garip hissettirdi. Sanki bir organım eksikti. Elim sürekli cebime gitti, ama orada bir şey yoktu. Asansörde, kuyrukta, yemek beklerken... O boşluğu ne yapacağımı bilmiyordum. İçimde bir huzursuzluk vardı, bir kaşıntı, bir eksiklik.
Ama o boşluk, aslanın çölüydü. Eski dünyayı geride bıraktığın, henüz yenisini inşa etmediğin o belirsiz ama özgür alan. O boşlukta kendimle baş başa kaldım. Düşüncelerimle, sıkıntılarımla, sorularımla. Kaçacak bir yer yoktu. Ve belki de tam olarak buna ihtiyacım vardı.

Aslanın trajedisi ise şu: Sadece kükreyemezsin. Bir süre sonra yeni bir şey yaratman gerekir. Yoksa çölde kaybolursun. Sürekli hayır demek, bir kimlik değil. "Ben şunu yapmayan biriyim" demek yetmez. Bir süre sonra "Ben şunu yapan biriyim" demek gerekir.
Hayır demek başlangıç, ama son değil.

Çocuk: Elindeki Tohum, Oyunun Başlangıcı

Aslan kükredi, ejderhayı yendi, eski dünyayı yıktı. Çölde tek başına duruyor. Şimdi ne olacak?
Nietzsche diyor ki: Aslan çocuğa dönüşmeli. Ve bu, en zor dönüşüm. Çünkü güç göstermekten vazgeçmeyi, yeniden savunmasız olmayı gerektiriyor.
Çocuk masumdur. Yargılamaz. Merak eder. Oyun oynar. Ve en önemlisi, unutmuştur. Eski değerleri, eski yenilgileri, eski korkuları unutmuştur. Her şeye yeniden başlayabilir. Her gün yeni bir gündür onun için.
Nietzsche şöyle yazıyor: Çocuk masumiyet ve unutuştur, yeni bir başlangıç, bir oyun, kendi kendine dönen bir tekerlek, ilk hareket, kutsal bir 'evet' demektir.
Kutsal bir evet. Aslanın kutsal hayırından sonra, çocuğun kutsal eveti. Evet, deneyeceğim. Evet, başlayacağım. Evet, belki düşeceğim ama kalkacağım.
Çocuk yapmalıyım demez. Yapıyorum der. Çünkü oyunun içindedir. Zorla değil, istekle. Ödül için değil, oyunun kendisi için. Bir çocuğun oynamak için ödüle ihtiyacı yok. Oyun kendi ödülüdür.

İşte Atomik Alışkanlıklar'ın bence en güçlü fikri burada devreye giriyor: Alışkanlıklarını kim olduğunla bağla. Spor yapmalıyım değil, Ben spor yapan biriyim. Kitap okumalıyım değil, Ben okuyan biriyim. Sigarayı bırakmalıyım değil, Ben sigara içmeyen biriyim.
Kimlik önce gelir, davranış onu takip eder. Çünkü insan, kendisiyle tutarlı olmak ister. Kendine "ben okuyan biriyim" dersen, kitap almak doğal gelir. "Ben sağlıklı yaşayan biriyim" dersen, merdivenleri tercih etmek içinden gelir.
Ve her küçük eylem, kim olduğuna verilen bir oy. James Clear bunu çok güzel anlatıyor: "Her eylem, olmak istediğin kişiye verilen bir oydur. Tek bir oy kimliğini değiştirmez. Ama oylar biriktikçe, yeni bir kimliğin kanıtı oluşur."
Bugün beş sayfa okuduysan, "ben okuyan biriyim"e bir oy daha verdin. Bugün on dakika yürüdüysen, "ben hareket eden biriyim"e bir oy daha. Bugün şekeri tüketmediysen, "ben sağlıklı beslenen biriyim"e bir oy daha. Oylar birikiyor. Ve bir gün dönüp bakıyorsun, sandık dolu. Artık o kimlik senindir.

James Clear'ın iki dakika kuralı var: Her alışkanlığı iki dakikaya indir. Kitap okumak mı istiyorsun? Bir sayfa oku. Spor yapmak mı? Sadece ayakkabılarını giy. Meditasyon mu? Bir dakika nefes al. Yazmak mı? Bir cümle yaz. Bu kadar.
Bunu ilk okuduğumda gülünç buldum. "İki dakikayla ne değişir ki?" dedim. Bir sayfa okumak beni okur yapmaz. Ama sonra kitaptaki bir cümle beni durdurdu: "Bir alışkanlığı oluşturmadan önce o alışkanlığı optimize etmeye çalışmamalısın. Önce göster, sonra geliştir."

Ve anladım. Çocuk da bir günde yürümeyi öğrenmiyor. İlk adımı mükemmel değil. Düşüyor, kalkıyor, düşüyor, kalkıyor. Ama her kalkış kaslarını güçlendiriyor, her düşüş dengesini öğretiyor. Her düşüş bir başarısızlık değil. Her kalkış bir oy.
Clear bir kavramdan daha bahsediyor: "Hayal kırıklığı vadisi." Diyor ki, çoğu insan alışkanlıklardan vazgeçer çünkü sonuçları görmek zaman alır. Beklentiler lineer, ama gerçek sonuçlar üstel. Yani uzun süre hiçbir şey olmaz gibi hissedersin, sonra bir anda her şey patlar.

Buz küpü örneğini veriyor. Bir oda düşünün, sıfırın altında. Buz küpü masada duruyor. Odayı ısıtmaya başlıyorsun. -10'dan -9'a, -9'dan -8'e, hiçbir şey olmuyor. -5, -4, -3, -2, -1... Buz küpü hâlâ buz. Sonra 0 derece. Hâlâ bir şey yok. 0.5, 1 derece... Ve buz erimeye başlıyor.
O son bir derecelik artış mı buzu eritti? Hayır. Ondan önceki tüm dereceler de katkıda bulundu. Ama görünmez kaldılar. İşte alışkanlıklar da böyle. Günlerce, haftalarca, belki aylarca hiçbir şey olmuyor gibi hissediyorsun. Ama aslında birikiyorsun. Erime noktasına yaklaşıyorsun.

Çoğumuz o vadide vazgeçiyoruz. "İşe yaramıyor" diyoruz. Ama belki sadece erimeye yaklaşmıştık. Belki bir hafta daha sabretsek, buz çözülecekti.
Ben de öyle başladım. Günde iki sayfa kitap. Günde on dakika yürüyüş. Günde bir paragraf yazı. Gülünç derecede küçük. Utanç verici derecede kolay. Ama hiç kaçırmadım. Bir gün bile.

Ve bir şey oldu. İki sayfa bazen yirmi oldu, ama ben kendime "iki sayfa yeter" dedim. On dakika bazen bir saat oldu, ama başlangıç hep on dakikaydı. Bir paragraf bazen bir sayfa oldu, ama "bir paragraf yaz" diye başladım.
Hiçbir zaman sıfır olmadı. Çünkü hedef o kadar küçüktü ki, başarısız olmak neredeyse imkânsızdı. Ve her gün başardığımda, bir oy daha attım. Ben okuyan biriyim. Ben yürüyen biriyim. Ben yazan biriyim.

Clear'ın bir lafı daha var, çok sevdiğim: "Profesyoneller programa sadık kalır. Amatörler hayatın araya girmesine izin verir. Profesyoneller motivasyon olmadan da başlar. Amatörler ilham bekler."
Çocuğun gücü burada işte. Mükemmellik beklemiyor. Yargılamıyor. Bugün iyi yapmadım diye dövünmüyor. Yarın yine oynayacak çünkü. Sadece oynuyor. Ve oynadıkça, farkında olmadan büyüyor.

Sen Hangisisin? Belki Hepsi

Bu üç aşama düz bir çizgi değil. Sıralı bir yarış değil. Bir gün aslan olup hayır diyorsun, ertesi gün deve gibi eski alışkanlığın kollarına geri dönüyorsun. Bir alanda çocuk gibi yaratıyorsun, başka bir alanda hâlâ yükleri taşıyorsun.
Bu bir döngü. Bir sarmal. Ve belki de öyle olması gerekiyor.
Ben her gün üçünü de yaşıyorum. Sabah kalktığımda deve olabiliyorum, telefonuma uzanıyorum, sonra fark ediyorum, aslan kükrüyor, "hayır, bugün değil" diyorum, sonra çocuk devreye giriyor, kitabımı açıyorum, okumaya başlıyorum.
Aynı gün içinde üç dönüşüm. Bazen aynı saat içinde.
James Clear da benzer bir şey söylüyor: "Bir alışkanlık asla tamamen yok olmaz. Beyinde kalır. Sadece yeni alışkanlıkla kaplanır. Ama eski alışkanlık, doğru tetikleyiciyle yeniden ortaya çıkabilir."

Bu moral bozucu gelebilir. Ama aslında özgürleştirici. Çünkü mükemmel olmak zorunda değilsin. Deve olmak utanılacak bir şey değil. Hepimiz oradan geçiyoruz, hepimiz bazen oraya geri dönüyoruz. Önemli olan orada kalmamak.
Nietzsche'nin üç dönüşümü bir varış noktası değil, bir yolculuk. Bir kere çocuk oldun mu bitti değil. Hayat yeni çöller, yeni ejderhalar, yeni yükler getiriyor. Önemli olan bu döngünün farkında olmak. Hangi modda olduğunu görmek. Ve gerektiğinde dönüşebileceğini bilmek.
Bugün kendime soruyorum: Hangi alışkanlıklarım deve gibi taşıdığım yükler? Sorgulamadan, farkında olmadan taşıdığım? Hangilerine aslan gibi hayır demem gerekiyor? Hangi ejderhayla yüzleşmekten kaçınıyorum? Ve hangilerini çocuk gibi, merakla, oyunla, sabırla yeniden inşa edebilirim?
Cevaplar her gün değişiyor. Ama soru aynı kalıyor.

Belki sen de aynı yolculuğun içindesin. Belki sırtındaki yükün ağırlığını yeni fark ediyorsun. Yıllardır taşıdığın, sana ait olmayan alışkanlıkları görmeye başlıyorsun. Belki içindeki aslan kükremek istiyor ama henüz cesareti bulamıyorsun. O ejderha çok büyük görünüyor, o hayır çok zor geliyor. Ya da belki çocuk gibi yeniden başlamaya hazırsın, sadece nereden başlayacağını bilmiyorsun.
Nereden başlarsan başla, küçük başla.

Atomik kelimesi "bölünemeyecek kadar küçük" demek. James Clear kitabına bu ismi boşuna vermemiş. Büyük değişimler küçük atomlardan oluşuyor. Görünmez parçacıklar birikiyor, birikiyor, ve bir gün patlıyor.
Bir hayır ile başla. Küçük bir hayır. Yarın telefona uzanmadan önce bir saniye dur, "gerçekten istiyor muyum?" diye sor. O bir saniyelik duraklama, aslanın ilk kükremesi olabilir.

Sonra küçük bir evet. Küçük bir adım. Bir sayfa. Bir dakika. Bir nefes. Gülünç derecede küçük, ama gerçek. Ve her küçük evet, kim olduğuna verilen bir oy.
Oylar birikiyor. Sandık doluyor. Ve bir gün, farkında bile olmadan, yeni biri oluyorsun. Deve miydin, aslan mı, çocuk mu? Hepsi. Ve hiçbiri. Sadece sen. Dönüşen, değişen, büyüyen sen.

Kendi dönüşümünü yaşaman umuduyla.
Emre

Bir gün kendime şunu sordum: En son ne zaman sessizliğe tahammül edebildim?
Cevap düşündüğümden ürkütücüydü. Duş alırken bile şarkı açıyorum. Yemek yerken bir şeyler izliyorum. Yürürken kulaklık takıyorum. Sanki sessizlik, doldurulması gereken bir boşluk. Sanki kendi düşüncelerimle baş başa kalmak, tehlikeli bir şey gibi.

Bu sıralar Paul Lafargue'nin "Tembellik Hakkı" adlı kitabını okudum. İlk elime aldığımda duraksadım. Tembellik nasıl bir hak olabilir ki? Ama okudukça anladım ki Lafargue'nin kastettiği şey hiç de kanepede uzanıp uyumak, yani miskinlik değil.

Kitapta ilginç bir şey var. Yunancada "skhole" diye bir kelime var, boş zaman demek. Bu kelime bir yerden tanıdık geldi mi? "School", yani okul kelimesi, buradan türemiş. Okul kelimesi "boş zaman"dan geliyor. Çünkü bir zamanlar öğrenmek, düşünmek, felsefe yapmak ancak boş zamanda yapılıyordu. Antik Yunan'da özgür vatandaşlar çalışmazdı. Düşünür, tartışır, yaratırdı. Çalışmak kölelere aitti. Ama bir şekilde, yüzyıllar içinde bu tersine döndü. Şimdi durmadan çalışmak erdem, durup düşünmek tembellik adı altında kötülenen bir şey haline geldi.

Lafargue bir şey daha söylüyor, beni çok düşündürdü. Diyor ki makineler bizi özgürleştirecekti. Bir zamanlar on kişinin yaptığı işi artık bir makine yapıyor. Peki o dokuz kişi ne yaptı? Dinlenmeye mi başladı? Hayır. Başka makinelerin başına geçti, daha fazla üretmeye başladı. Makineler çoğaldıkça çalışma saatleri azalacağına arttı. Özgürlük vaat eden şey, zincirleri sıkılaştırdı. Garip değil mi?

Ve kitap şunu soruyor: Neden bu kadar çok üretiyoruz? Kimin için? Ürettiğimiz şeylerin tüketilmesi gerekiyor. Tüketilmesi için satın alınması gerekiyor. Satın almak için çalışmamız gerekiyor. Çalışmak için üretmemiz gerekiyor. Döngü böyle devam ediyor maalesef. Durmak yok. Sorgulamak yok.

İşte tam da bu yüzden sessizliğe tahammül edemiyoruz belki. Durduğumuz an, o döngünün dışına çıktığımız an, bazı sorularla baş başa kalıyoruz. "Neden koşuyorum? Kimin için? Bu gerçekten benim istediğim hayat mı?" Lafargue'nin bahsettiği o boş zaman, sadece dinlenmek değil aslında. Kendimizle baş başa kalmak. Yani maskesiz, bahane üretmeden, kaçacak bir ekran olmadan aynaya bakmak. Gün boyu oynadığımız rolleri bir kenara bırakıp, geriye ne kaldığını görmek. Ve bu, çoğumuz için tahammül edilmesi en zor şey haline geldi.

Belki de modern insanın en büyük problemi bu: Kendi sesimizi duymaktan korkar hale geldik. O kadar çok dış ses var ki, içerideki fısıltı çoktan kayboldu. Ya da belki kaybolmadı, sadece biz duymamayı tercih ediyoruz. Çünkü o sesi duymak, bazı şeyleri değiştirmemiz gerektiğini bizlere hatırlatıyor.

Platon'un bir alegorisi var, belki duymuşsundur: Mağara alegorisi. Şöyle bir sahne hayal et. Karanlık bir mağarada zincirlenmiş insanlar. Sadece önlerindeki duvara bakabiliyorlar. Arkalarında bir ateş yanıyor ve o ateşin duvara yansıttığı gölgeleri izliyorlar. Başka bir şey görmedikleri için, o gölgeleri gerçeklik sanıyorlar. Ta ki biri zincirlerinden kurtulana kadar. Dönüp ateşi görüyor, sonra mağaradan çıkıp güneşi. Gözleri acıyor, alışması zaman alıyor. Ama artık gölgelerin sadece gölge olduğunu biliyor.

Bunu okurken aklıma şu soru takıldı: Peki bizim mağaramız nerede?
Düşününce fark ediyorum, cevap çok uzakta değil. Elimdeki telefon. Sabah gözümü açar açmaz baktığım ekran. O sonsuz kaydırma döngüsü, bir türlü bitmek bilmeyen bildirimler. Ve her kaydırmada bize bir şeyler fısıldayan sesler: Bak, şu kişi ne başarmış. Sen neden hâlâ orada duruyorsun? Bunlar da bir nevi gölge aslında. Sadece ateş yerine LED ışıkları var, mağara duvarı yerine ekranlar.
Ve biz, o gölgeleri gerçeklik sanıyoruz.

Eski bir hikaye var. Bir adam gece sokakta bir şey arıyormuş. Komşusu sormuş: "Ne arıyorsun?" Adam: "Anahtarımı kaybettim." Komşu da yardım etmeye başlamış. Bir süre sonra sormuş: "Peki nerede düşürdün?" Adam: "Evde." Komşu şaşırmış: "Evde düşürdüysen neden sokakta arıyorsun?"
Adam cevap vermiş: "Çünkü sokakta ışık var, ev ise karanlık."

Biz de öyle değil miyiz? Mutluluğu, anlamı, değeri hep dışarıda arıyoruz. Çünkü dışarısı parlak. Ekranlar ışıldıyor, bildirimler yanıp sönüyor, herkes bir şeyler paylaşıyor. İçerisi karanlık ve sessiz. Oraya bakmak korkutuyor.
Ama anahtar içeride. Hep oradaydı.

Platon da bunu söylüyordu aslında: "Nosce Te İpsum"(Kendini bil). Delfi tapınağının girişinde yazılı bu söz. İnsanlar tanrılara soru sormaya gelmeden önce, kapıda bu yazıyla karşılaşırmış. Sanki tapınak diyor ki: "Dışarıya sormadan önce, içeriye bak."

Ama o karanlık eve girmek kolay değil. Sokaktaki ışık o kadar parlak ki, eve döndüğünde gözlerin alışana kadar hiçbir şey göremiyorsun. Ve o karanlıkta beklemek, çoğumuz için dayanılmaz geliyor. Hemen dışarı çıkmak, ışığa dönmek, bir şeylere bakmak istiyoruz.
Neden bu kadar zor peki? Belki de o karanlıkta ne bulacağımızı bilmiyoruz. Belki orada unuttuğumuz şeyler var. Yıllar önce bir kenara koyduğumuz hayaller. Bastırdığımız sorular. "Ben gerçekten bu muyum? Yoksa yıllardır başkalarının benden beklediği kişiyi mi oynuyorum?"

Ve belki de en korkutucu olan şu: Ya anahtarı bulursak? Ya o anahtarı bulduktan sonra hayatımızda bir şeyleri değiştirmemiz gerekirse? O yüzden sokakta aramaya devam ediyoruz. Işığın altında, yanlış yerde, bulamayacağımızı bile bile. Çünkü bulmamak bazen daha güvenli. Değişmek zorunda kalmamak...

Platon'un öğretilerini anlatan bir kitapta şu cümleyi okudum ve üzerine düşündüm: "Tıpkı her şeyin boyunu ölçen bir cetvelin bir an bekleyip kendi doğruluğundan şüphe etmesi gibi."
Düşünsene. Bir cetvel var, her şeyi ölçüyor. Bu kaç santim, şu kaç metre. Herkes ona güveniyor. Ama cetvel hiç kendine bakmıyor. Hiç durup "Ya ben yamuksam?" diye sormuyor. Peki ya gerçekten yamulmuşsa? O zaman yıllardır ölçtüğü her şey yanlış demek.

Biz de öyle bir cetveliz aslında. Sürekli bir şeyleri ölçüyoruz: başarıyı, değeri, mutluluğu. Ama bizi kim ölçtü? Ölçülerimiz kime ait? Bize mi, yoksa yıllardır dışarıdan aldığımız mesajlara mı?
Bunu düşününce kendi hayatıma baktım. Kaç beğeni aldım, kaç takipçim var, maaşım ne kadar, kariyerimde ne noktadayım... Hep bunları ölçüyorum. Hep dışarıya bakarak "Neredeyim?" diye soruyorum. Ama hiç durup "Bu ölçüler benim mi? Yoksa bana öğretilen mi?" diye sormamıştım.

Platona göre: "İnsan, altına gümüşe değer verir deriz de bu yanlıştır. Asıl aradığımız, bunlar yoluyla elde edeceğimizi sandığımız şeylerdir." Beğenileri, başarıları, onayları aslında kendileri için istemiyoruz. Bunların bize vereceğini sandığımız şeyi istiyoruz: Değerli olduğumuzu hissetmek. Ama ya bu his hiçbir zaman dışarıdan gelmeyecekse?

Frank Baum'un Oz Büyücüsü masalında, Dorothy karakteri, bir kasırga tarafından Oz diyarına savruluyor ve eve dönmek için Zümrüt Şehirin'deki büyük büyücüyü bulmaya karar veriyor. Yolda üç arkadaş ediniyor: Beyin isteyen Korkuluk, yürek isteyen Teneke Adam ve cesaret isteyen Korkak Aslan.
Hepsi, sahip olmadıklarını düşündükleri şeyi dışarıdaki bir otoriteden, o büyük büyücüden bekliyorlar.

Ama masalın sonunda ne oluyor? Büyücü, aslında bir illüzyondan ibaret çıkıyor. Perde arkasında, koca bir makineyi çalıştıran sıradan bir adam. Ve kahramanlar fark ediyor ki, aradıkları şey zaten kendilerindeymiş. Korkuluk, yol boyunca en zekice planları yapiyor. Teneke Adam, herkesten çok ağlıyor, üzülüyor. Aslan, korkmasına rağmen hep ileri atılıyor.
Büyücü sadece bir ayna tuttu onlara. "Bak" dedi, "zaten tüm aradıkların sende var bunlara sahipsin."

Biz de onlar gibiyiz aslında. Korkuluk, Teneke Adam ve Aslan'ın bir karışımı. Ama bizim hikayemiz daha karanlık. Çünkü biz, sahip olduğumuz şeyleri bile dışarıya teslim ettik.
Beynimizi algoritmalara verdik. Ne düşüneceğimize, neye dikkat edeceğimize onlar karar veriyor. Yüreğimizi trendlere bıraktık. Herkes üzgünse üzgünüz, herkes mutluysa mutluyuz. Kendi hissettiklerimizi unuttuk. Cesaretimizi toplumsal onaya bağladık. Beğenilmeyecek diye düşündüğümüz hiçbir şeyi yapmıyoruz. Özgün olmaktan korkar hale geldik.

Ve sonra ne yapıyoruz? Tıpkı Oz büyücüsüne giden kahramanlar gibi, dışarıda bir büyücü arıyoruz. Bizi tamamlayacak, bize "tamamsın" diyecek bir otorite. Bir onay. Bir mühür.
Ama masal ne diyor? Perde açılıyor ve büyücü yok. Sadece korkak bir adam var, kocaman bir makinenin arkasına saklanmış.
Belki bizim de perdelerimizi açma vaktimiz geldi. Arkasında ne var? Belki de sadece biz.

Peki ne yapacağız? Dürüst olmak gerekirse, bunun kolay bir cevabı yok. "Beş dakika telefona bakma" demek güzel ama gerçek hayatta bu kadar basit değil. O sesler, o baskılar, o ölçütler ve durmayan bildirimler bir gecede susmuyor biliyorum.

Ama küçük şeyler var, denediğim ve işe yarayan.
İlk fark ettiğim şey ev işleriydi. Bulaşık makinesini boşaltmak, çamaşırları katlamak, yemek hazırlamak... Bunlar benim için hep vakit kaybıydı. İşten, hayattan zaman çalıyorlardı sanki. Hep en hızlı şekilde bitirip "asıl işime" dönmek istiyordum. Ama bir gün fark ettim: O sıkıcı işler aslında mükemmel bir mola. Ellerim bir şey yapıyor, ama kafam boş. Düşünebiliyorum. Ya da düşünmüyorum, sadece o anın içindeyim. Tabakları yerleştirirken o mekanik hareketin içinde kayboluyorum. Çamaşırları katlarken kumaşın sıcaklığını hissediyorum. Bunlar küçük şeyler ama o küçük şeyler beni şimdiye çekiyor. Gün geçtikçe o ev işleri benim için bir yük olmaktan çıktı, neredeyse bir ritüele dönüştü.

Sonra dijital tarafta da değişiklikler yaptım. Telefonumdaki tüm sosyal medya bildirimlerini kapattım. Başta garip hissettirdi, bir şeyleri kaçırıyormuşum gibi. Ama birkaç gün sonra fark ettim: Kaçırdığım bir şey yokmuş. Sadece o sürekli dikkatimi çeken bildirim sesleri ve titreşimler susmuştu.

Bir de şunu yaptım: Sosyal medya için günün belirli saatlerini ayırdım. Öğle arası yarım saat, akşam yarım saat. Gün boyu bakmıyorum. Sabah kalkar kalkmaz telefona uzanmıyorum, o refleksi kırmak en zor olanıydı. Sosyal medya uygulamalarını ana ekrandan kaldırdım, açmak için biraz çaba gerekiyor artık yerlerini düzenli olarak değiştiriyorum. Küçük bir eşik ama fark yaratıyor. İlk başta zor oldu, ama şimdi o bir saat bile fazla geliyor bazen.

Her gün yürüyüşe çıkmaya başladım. Kırk beş dakika, bir saat. Genellikle kulaklıksız, telefonsuz. Sadece yürüyorum. Düşünüyorum. Bazen hiçbir şey düşünmüyorum. Başta boşa zaman gibi geldi. Ama fark ettim ki yürümek sandığım kadar basit bir şey değilmiş. Beyin, bu tür monoton hareketlerde farklı çalışıyor. Günlük koşuşturmada kuramadığı bağlantıları kuruyor, arka planda düşünmeye devam ediyor. Çözemediğim bir sorunu yürürken çözdüğüm çok oldu. En iyi fikirlerim masada değil, yolda geldi. O sessizlik, başta rahatsız edici geldi. Şimdi günümün en sevdiğim kısmı.

Ve kitaplar. Uzun zamandır okumuyordum, vaktim yok diyordum. Aslında vaktim vardı, ama zihnimde kitap okumak büyük bir şeydi. "Okuyacaksam düzgün okuyayım, en az bir saat ayırayım" diyordum. Sonra o bir saati bulamıyordum. Ve hiç okumuyordum.

Sonra öğrendim ki beyin kanıt istiyor. Ben bunu yapabilirim demek yetmiyor, göstermen gerekiyor. Ve büyük hedefler koyduğunda, başarısız olma ihtimalin artıyor. Her başarısızlık, beynine ben bunu yapamıyorum mesajı gönderiyor. Bir süre sonra denemeyi bile bırakıyorsun.

O yüzden küçük başladım. Günde iki sayfa. Bu kadar. Gülünç derecede küçük bir hedef. Ama her gün o iki sayfayı okuduğumda, beynim bir kanıt daha topladı: "Ben kitap okuyan biriyim." Ve bir şey oldu. İki sayfa bazen on oldu, bazen yirmi. Ama hiçbir zaman sıfır olmadı. Çünkü hedef o kadar küçüktü ki, başarısız olmak neredeyse imkânsızdı.

İki ayda bir kitap ediyor bu. Ama asıl kazanç bu değil. O iki sayfa, bana sadece bana ait bir zaman veriyor. Ve her gün kendime verdiğim küçük bir sözü tutmuş oluyorum.

Bunlar büyük devrimler değil biliyorum. Ama Platon'un dediği gibi kendimi biraz daha bilmeme, Lafargue'nin hatırlattığı gibi o mola hakkımı kullanmama, ve belki de Oz Büyücüsü'nün gösterdiği gibi aradığım şeyin dışarıda değil içimde olabileceğini fark etmeme yardımcı oldu.

Senin için ne işe yarar bilmiyorum. Belki bunlar, belki bambaşka şeyler. Herkesin mağarası farklı, herkesin cetveli başka. Ama bir yerden başlamak gerekiyor. Küçük, basit, yapılabilir bir yerden.

Belki bu yazıyı okuduktan sonra hiçbir şey değişmeyecek. Belki yarın yine aynı koşuşturmanın içinde olacaksın. Ben de öyleyim çoğu zaman. Ama bazen, çok nadir de olsa, o sesin farkına varıyorum. "Bu benim sesim mi, yoksa başkasının mı?" diye sorabiliyorum. Ve o soru bile, küçücük de olsa, bir çatlak açıyor.
Mağaradan çıkmak bir anda olmuyor. Ama belki bugün, sadece duvardaki gölgelere biraz daha şüpheyle bakabilirsin. Belki yarın, o şüphe bir soruya dönüşür. Ve belki bir gün, döner ve güneşi görürsün.

O güneş hep oradaydı. Sen de.

Kendi mağaranın dışına adım atabilmen umuduyla.

Emre

Bazen öyle anlar oluyor ki, etrafımda olup biten her şeye yetişmeye çalışmaktan çok yoruluyorum. O kadar doluyum ki, hiçbir şey hissetmez oluyorum yada fırsat bulamıyorum. İşte böyle zamanlarda, hiçbir şey yapmamaya başladım. Sadece duruyorum. Oturup, pencereden dışarı bakıyorum, ağacları seyrediyorum. Yoldaysam telefonumu çıkarmıyor ve insanları gözlemliyorum.

Bunun, bir kaçış değil. Daha çok, kendime dönüş oldugunu düşünüyorum.

Geçenlerde Byung-Chul Han’ın Yorgunluk Toplumu kitabını okudum ve içimdeki bu hisse bir isim buldum. Diyor ki, modern insanın en büyük sorunu artık dışarıdaki bir düşman değil. Asıl düşman, içimizde. Kendi kendimize, daha fazlasını yapmalısın, yetersizsin, daha iyisini başarmalısın diye fısıldayan o ses.

Beni çok etkileyen benzetmelerden birisi: Prometheus. Mitolojideki bu karakter, bir kayaya zincirlenmiş ve her gün bir kartal gelip onun ciğerini yiyor. Ciğer her gece yeniden büyüyor, ertesi gün kartal geliyor ve aynı acı tekrarlanıyormuş. Biz modern insanlar da tıpkı Prometheus gibiyiz. Ancak bizi zincirleyen dışarıdaki bir tanrı değil, kendi içimizdeki o bitmek bilmeyen performans hırsı. Ciğerimizi yiyen kartal da, kendi kendimizi eleştirmemiz, tüketmemiz oluyor.

Bu satırları okurken, İşte bu! dedim içimden. Evet, içimdeki o ses tam da buydu. Hiç susmuyordu. Dinlenmeyi, duraksamayı, hata yapmayı, başarısızlığı affetmiyordu. Sürekli daha farklı ne yapabilirim, ne geliştirebilirim diyen sesler, eksiklik hissi ve hiç bitmek bilmeyen bir performans arzusu..

Sonra, yazarın üzerinde en çok düşündüğüm benzetmelerinden birine geliyoruz. Diyor ki, eskiden toplumlar tıpkı bir canlının bağışıklık sistemi gibi işliyordu.

Şöyle düşünün: Bir canlı bedeni, kendisine yabancı olan, onu hasta edebilecek her şeyi dışarıdaki diye tanımlar. Virüsler, bakteriler... Onları bir öteki, bir tehdit olarak görür ve savunma mekanizmalarını harekete geçirir. Bu savaş, bedenin kendi sınırlarını çizmesini, ben ve ben olmayanı ayırt etmesini sağlayan seylerden bir tanesidir. Bu mücadele, aynı zamanda onun kimliğini inşa eder.

İşte eski toplumlar da böyleydi. Biz ve Öteki arasında net, kalın çizgiler vardı. Yabancı, düşman, farklı olan... Tüm bunlar toplumun kendini tanımlaması için bir aynaydı. O aynaya baktığında Ben buyum! diyebiliyordu insanlar. Bu yabancılık, onun savunma reflekslerini canlı tutuyor, sınırlarını belirliyor ve ona bir kimlik, bir bütünlük hissi veriyordu.

Ama şimdi...

Şimdi o bağışıklık sistemi çöktü. Artık net bir yabancı, belirgin bir tehdit yok. Her şey, tüketilebilir bir nesneye dönüştü. Farklı kültürler, egzotik birer tatil paketi; karşıt fikirler, sosyal medyada kaydırıp geçeceğimiz birer içerik oldular. Öteki yok oldu ve onunla birlikte, bize Hayır! diyebilecek, bizi durduracak, sınırlarımızı hatırlatacak o güçlü ses de sustu.

Tıpkı bir bedenin, kendisine yabancı olmayan bir şeye karşı antikor üretememesi gibi… Beden, bir virüsü tanıdığında savunma geliştirir; ama kendi dokusunu örneğin fazla kiloları ya da içsel bir tahribatı bir tehdit olarak görmez. Çünkü o artık bedenin parçasıdır. Bizim de bugün karşı karşıya kaldığımız şey tam olarak bu: Dışarıdan gelen bir düşman yok, bu yüzden savunma mekanizmalarımız da devreye girmiyor. Tehdit, bize ait olduğu için görünmez hâle geliyor ve mücadele edilemez bir hâl alıyor.

Ve suan biz, uçsuz bucaksız bir okyanusta, etrafımızda hiç kıyı görünmezken, nereye yüzeceğimizi şaşırmış durumdayız. Savunacak net bir düşmanımız olmadığı için, bu sefer savunmasız kalan kendi içimiz yani biz olduk. Ciğerimizi kemirenin, dışarıdaki bir kartal değil, kendi içimizdeki bitmek bilmeyen yapabilirsin hırsı olduğunu fark ettik..

Sosyal medya akışlarımız mesela. Sürekli bize benzer, bizi onaylayan, bize evet diyen insanlar ve fikirlerle dolu. Algoritmalar bizi bir yankı odasına hapsediyor. Bu oda rahat, evet. Kimse bize itiraz etmiyor, kimse hayır demiyor. Ama bu sürekli onaylanma hali, zamanla bizi düşünmekten, sorgulamaktan, tartışmaktan vazgeçiriyor. Bizi hareketsiz ve eleştirisiz bırakıyor.

Kitaptan bir diğer onemli nokta: Disiplin toplumunun yardımcı fiili yapmamalısındı. Performans toplumunun yardımcı fiili ise yapabilirsin. Ve bu yapabilirsin, zamanla içimizde zehirli bir sese dönüşüyor. Çünkü yapabilirsin, aynı zamanda yapmak zorundasın anlamına da gelmeye başlıyor. Yapabilirsin'in sınırı maalesef yok. Daha fazlasını yapabilirsin, daha iyisini yapabilirsin, daha hızlısını yapabilirsin, sen en iyisin herseyi yapabilirsin.. Bu, bir teşvik değil, dipsiz bir kuyu maalesef.

Han, bu durumu şöyle açıklıyor: Disiplin toplumları deli ve suçlu üretirdi. Performans toplumu ise depresif ve tükenmiş insanlar yaratıyor. Çünkü artık başaramadığımızda suçlayacak bir gardiyan, bir otorite yok. Suçlu olarak sadece kendimizi buluyoruz. İçimizdeki o acımasız yargıç, Yapabilirdin, ama yapmadın. Demek ki yetersizsin, diye fısıldıyor.

Kitapta Alain Ehrenberg’den bir alıntı var, depresyonu bu geçiş sürecine yerleştiriyor: Depresif kişi ayak uyduramaz, kendisi olma mecburiyetiyle çabalamaktan yorulmuştur.

Kendisi olma mecburiyeti… Ne ağır bir ifade. Sürekli kendin ol, en iyi versiyonun ol baskısı. Bu, görünmez bir yük. Omuzlarımıza konmuş, sürekli daha fazlasını yap diye fısıldayan bir yük. Ve biz, o yükün altında ezildikçe, depresyon ve tükenmişlik kaçınılmaz oluyor.

En çarpıcı kısımlardan biri de şuydu: Performans öznesi, hem avcı hem de avdır. Yani hem kendini zorlayan, hem de bu zorlamadan muzdarip olan kişidir. Bir nevi, kendi celladımız oluyoruz. Ve bu, dışarıdan bir zorbalıktan çok daha yıpratıcı. Çünkü kaçacak bir yer yok. Zulmeden de, zulüm gören de kendimiziz.

Peki ne yapacağız?

Belki de ilk adım, bu yapabilirsin çılgınlığının farkına varmak. İçimizdeki o sesin, bizi özgürleştiren bir dost değil, ciğerimizi yiyen bir kartal olduğunu anlamak. Bazen yapamam demenin, yeter demenin, hatta hiçbir şey yapmamanın da bir seçenek olduğunu hatırlamak.

Ben bunları düşünürken, kendime bir söz verdim: Bu görünmez koşuşturmanın içinde, bilerek ve isteyerek duraklayacağım. Ciğerimi kemiren o kartala, Bugünlük yok, diyeceğim. Belki sen de kendine bunu söylemek istersin.

Bu bir pes ediş değil. Aksine, üzerimdeki en büyük otoriteye, kendi hırsıma karşı verdiğim bir tavır. Kendi hayatımın sakinliğini geri kazanmak için attığım bir adım.

Belki sen de aynı yorgunluğu taşıyorsun. Belki sen de içindeki o hiç susmayan sese bir an olsun Yeter demek istiyorsun.

Çünkü gerçek özgürlük, her şeye Evet! diyebilmekte değil. Asıl özgürlük, gerektiğinde Hayır! diyebilmekte saklı. Kendi sınırlarını çizebilmekte ve koruyabilmekte. Hatta ve hatta, hiçbir şey yapmamanın bile bir seçenek olduğunu kabul edebilmekte saklı.

Bu yüzden, bu ses sana da tanıdık geliyorsa, kendine bir iyilik yap ve dur. Sadece dur. O kartal senin ciğerini kemiremez, sen izin vermedikçe, bunu unutma.

Yolculuğunda, kendi anlamını bulman umuduyla.

Emre