Olumluluk Toplumu: Negatifi Silinen Toplum

Photo by Shannia Christanty on Unsplash

Hayatında en son ne zaman bir şey seni derinden sarstı, uykunu kaçırdı, rahatını bozdu, içini kemirdi? Bir gün fark ettim ki, artık hiçbir şey beni çok derinden rahatsız etmiyor.

Sosyal medyayı açıyorum, herkes gülümsüyor. Haberleri kapatıyorum, podcast açıyorum, herkes bir şeyleri “çözmüş.” Birisiyle konuşuyorum ”iyiyim, sen?” Her şey düz. Her şey pürüzsüz. Hiçbir yerde bir çatlak yok, bir keskinlik yok, bir takılma noktası yok.

Ve bu beni korkuttu.

Çünkü hatırlıyorum, eskiden bir şeyler takılırdı. Bir cümle rahatsız ederdi. Bir bakış huzursuz ederdi. Bir soru uyku kaçırırdı. İçimde bir yerlerde bir şeyler sürtünürdü, bir gerilim olurdu, bir “bu doğru mu?” hissi yaşardım.

Şimdi o sürtünme yok. Her şey kayıyor. Üzerimden akıp gidiyor. Hiçbir şey iz bırakmıyor.

Byung-Chul Han’ın “Şeffaflık Toplumu” kitabını okuduğumda, bu hissizliğin bir ismi olduğunu öğrendim. Yine Han. İlk yazımda “Yorgunluk Toplumu”yla başlamıştım bu yolculuğa, sonra “Palyatif Toplum” ile devam ettim. Şimdi üçüncü kez Han’a dönüyorum. Her kitabında aynı hastalığın farklı bir semptomunu buluyorum.

Bu sefer semptom: her şeyin şeffaf, pürüzsüz ve düz olması. Gölgelerin kaybolması. Olumsuzluğun tasfiyesi.

Olumluluk Toplumu

Han’ın ana tezi şu: Olumsuzluk tasfiye ediliyor.

Her şey olumlu, düz, pürüzsüz olmak zorunda. Sürtünme yok, direnç yok, engel yok. Her şey “işlemsel” hale geliyor: akıcı, verimli, sorunsuz. Tıpkı bir makine gibi.

“Şeyler düzleştirildiklerinde ve pürüzsüzleştirildiklerinde şeffaflaşırlar” diyor Han. “Şeffaflık, herhangi bir olumsuzluk tarafından yavaşlatılmadığında oluşur.”

İlk yazımda “yapabilirsin” sesinden bahsetmiştim. O bitmek bilmeyen performans hırsı. Bir diğer yazımda “mutlu ol” zorunluluğundan. Acının bastırılmasından, her şeyin pozitif olma mecburiyetinden. Ve son yazımda dikkatimizin nasıl çalındığından.

Şimdi hepsini birleştiren şeyi görüyorum: “Şeffaf ol.” “Göster.” “Paylaş.” “Gizleme.”

Yapabilirsin → Mutlu ol → Dikkatini ver → Şeffaf ol.

Hep aynı sistemin farklı emirleri. Olumsuzluğu yok etme projesi. Acıyı, sırrı, mesafeyi, derinliği, karanlığı, belirsizliği hepsini silme çabası.

Ama soru şu: Olumsuzluk gerçekten düşman mı?

Diyalektik diyor ki: Tez ve antitez çatışmadan sentez doğmaz. Gerilim olmadan hareket olmaz. Karanlık olmadan ışığı göremezsin. Hayır olmadan evet anlamsızlaşır.

Olumsuzluğu kaldırdığında geriye ne kalıyor? Dümdüz, pürüzsüz, kaygan bir yüzey. Üzerinde hiçbir şeyin tutunmadığı, hiçbir şeyin iz bırakmadığı bir yüzey.

Sırların Ölümü

Han, Georg Simmel’den bir alıntı yapıyor: “Ötekinde apaçık biçimde anlamadığımız, anlaşılmasının önünde bir sınır koyan şeyler, otonomi koşuludur.”

Bu cümleyi birkaç kez okudum.

Yani öteki insanda anlamadığın, çözemediğin, ulaşamadığın bir şeyin kalması gerekiyor. Bu, onun özerkliğinin koşulu. Onu tamamen “bilmek”, tamamen “görmek”, tamamen “anlamak” bunlar onu yok etmek demek aslında.

Şeffaflık tam da bunu yapıyor. “Her şeyi göster, hiçbir şeyi gizleme” diyor. Ama bir insanın sırrı, onun derinliğidir. Sırrını aldığında geriye ne kalıyor? Düz bir profil sayfası. Bir veri seti. Karşılaştırılabilir, ölçülebilir, tüketilebilir bir nesne.

“Şeffaflık ötekiliği yok eder” diyor Han. “Hizaya getirme operasyonudur.”

Hizaya getirme. Herkes aynı kalıba giriyor. Herkes aynı şeyleri paylaşıyor, aynı formatta, aynı platformda. Farklılık, gizemlilik, anlaşılmazlık hepsi törpüleniyor. Herkes okunabilir, herkes çözülebilir, herkes şeffaf.

Ben de bunu hissediyorum. “Neden paylaşmıyorsun?” sorusu. “Neden hiçbir şey yazmıyorsun sosyal medyaya?” Sanki paylaşmamak bir suç. Sanki bir şeyleri kendine saklamak şüpheli.

Ama belki de kendime sakladığım şeyler, beni ben yapan şeyler. Belki sır, zayıflık değil: derinlik. Belki her şeyi göstermemek, bir eksiklik değil: bir zenginlik.

Aşk ve Arzunun Şeffaflaşması

Han’ın en çarpıcı tezlerinden biri: Şeffaflık aşkı öldürüyor.

Çünkü arzu, olumsuzluk gerektirir. Mesafe gerektirir. Sır gerektirir. Ulaşılmazlık gerektirir.

“Eros, aşkın olumsuzluğudur” diyor Han. “Ötekinin olumsuzluğu, onun geri çekilmesi, aşkı besler.”

Düşünsene. Aşık olduğun kişide seni çeken ne? Tam olarak anlayamadığın bir şey. Çözemediğin bir bakış. Arkasında ne olduğunu bilmediğin bir gülümseme. O “acaba” hissi.

Şeffaflık bunu yok ediyor.

Tinder dünyasına bakalım. Her şey karşılaştırılabilir. Her şey fiyatlanabilir. Boy, kilo, meslek, hobiler: hepsi bir vitrine dizilmiş. Sola kaydır, sağa kaydır. Beğenmedin mi? Bir sonraki. Her insan bir seçenek, her seçenek bir karar, her karar geri alınabilir.

Han, Alan Badiou’dan aktarıyor: “Acı çekmeksizin aşık olmak!”

Bir reklam sloganı gibi. Ve tam da bugünün dating kültürünü özetliyor. Risk almadan, acı çekmeden, kırılmadan aşık olmak. Ama bu mümkün mü?

Aşk, tanımı gereği bir risk. Ötekine açılmak, yaralanabilir olmak, kontrolü kaybetmek. Şeffaflık toplumu bunları istemiyor. Her şey kontrol altında olmalı, öngörülebilir olmalı, güvenli olmalı.

“Paltolu Hayatlar: Susturulan Acının Kurnazlığı” yazımda “acısız bir hayat aynı zamanda yaşanmamış bir hayat” demiştim. Aynısı aşk için de geçerli: Acısız bir aşk, yaşanmamış bir aşk.

Negatifin Kaybolması

Han ilginç bir metafor kullanıyor: Dijital fotoğrafta negatif yok.

Analog fotoğrafta bir negatif vardı. Karanlık oda vardı. Bekleme vardı. Süreç vardı. Fotoğraf, ışık ve karanlığın dansıydı: negatif olmadan pozitif ortaya çıkamazdı.

Dijital fotoğraf bunu kaldırdı. Anlık, pozitif, düzeltilmiş, filtrelenmiş. Karanlık oda yok, bekleme yok, süreç yok. Çek, filtrele, paylaş. Beğenmezsen sil, tekrar çek.

Han, Walter Benjamin’in “aura” kavramına bağlıyor bunu. Benjamin, sanat eserinin biricikliğini, tekrarlanamaz varlığını “aura” olarak tanımlıyordu. Kültsel değer ile sergileme değeri arasında bir ayrım yapıyordu.

Şeffaflık toplumunda kültsel değer kayboldu. Her şeyin sergileme değeri var artık. Her şey gösterilmek, teşhir edilmek, paylaşılmak için var. Bir an yaşanmıyor: kaydediliyor. Bir yemek yenmiyor: fotoğraflanıyor. Bir manzara seyredilmiyor: story olarak paylaşılıyor.

Ve bir de yüz meselesi var. Han, Lévinas’tan hareketle “yüz” ile “sima” arasında bir ayrım yapıyor. Face: düz, okunabilir, tüketilebilir yüzey. Sima: derin, gizemli, tüketilemeyen ifade.

Selfie kültürü face üretiyor. Düz, filtrelenmiş, pürüzsüz yüzeyler. Ama sima kayboldu. O gözlerin arkasındaki derinlik, o yüzdeki çizgilerin anlattığı hikaye, o bakışın arkasındaki çözülemeyen bir şey: hepsi siliniyor.

Teşhircilik Toplumu

“Her özne kendi reklamının nesnesidir” diyor Han.

Bu cümle beni durdurdu.

Kendimizi pazarlıyoruz. LinkedIn’de, Instagram’da, TikTok’ta. “Kişisel marka” diyoruz buna. Bir markayız artık ürün de biziz, satıcı da.

Varlık = görünürlük oldu. Göstermezsen yoksun. Paylaşmazsan yaşamamışsın. Sergilemezsen değersizsin.

Han bunu “teşhircilik toplumu” olarak tanımlıyor. Her şeyin sergilenmek, gösterilmek, açığa çıkarılmak zorunda olduğu bir toplum.

Ve şeffaflığın son hali: pornografi.

Sert bir kelime. Ama Han’ın kastettiği cinsellik değil sadece. Her şeyin çıplaklaştırılması, soyulması, hiçbir şeyin gizli kalmaması. Hayal gücüne yer bırakılmaması. Her şeyin apaçık, her şeyin ortada, her şeyin tüketilebilir olması.

Pornografi, sırrın tamamen ortadan kalktığı yer. Fantezi yok, hayal gücü yok, gizem yok. Her şey gösterilmiş, her şey tüketilmiş.

Ve Han diyor ki: Bu sadece bedenler için değil. Fikirler de pornografik hale geliyor. Duygular da. İlişkiler de. Her şey “apaçık” olmak zorunda. Her şey “şeffaf” olmak zorunda.

Ama apaçıklık, derinliğin düşmanı. Bir şeyi tamamen açıkladığında, onu öldürmüş olursun. Bir şiiri “açıklamak” onu yok etmek. Bir insanı “tamamen anlamak” onu bir nesneye indirgemek.

Gizem, hayat verir. Apaçıklık, öldürür.

Boşluk Korkusu

Han, enformasyon selinin kökeninde bir “horror vacui” olduğunu söylüyor. Boşluk korkusu.

“Çalınan Dikkat: Zihnin Sessiz İşgali” yazımda tam da bunu anlatmıştım: Sıkılmanın kaybı, sessizliğin kaybı, boşluğa alan tanımama. Her an doldurulmalı, her sessizlik gürültüyle örtülmeli, her boşluk bilgiyle kapatılmalı.

Ama neden? Neden boşluktan bu kadar korkuyoruz?

Belki boşlukta kendimizle yüzleşmek zorunda kalacağımız için. Belki sessizlikte, bastırdığımız şeylerin sesi duyulacağı için. Belki “hiçbir şey yapmamak”ta, hayatımızın anlamını ya da anlamsızlığını göreceğimiz için.

Ve burada Han çok güzel bir etimolojik bağlantı kuruyor: Almanca’da mutluluk kelimesi “Glück”, boşluk kelimesi “Lücke” ile aynı kökten geliyor.

Mutluluk, boşluktan gelir.

Doldurulamayan, tüketilemeyen, şeffaflaştırılamayan bir boşluktan. Olumsuzluğa, belirsizliğe, bilinmezliğe yer veren bir boşluktan.

Ama biz boşluğu kapatıyoruz. Enformasyon yığınlarıyla, bildirimlerle, sonsuz kaydırmayla. Ve boşluğu kapattıkça, mutluluğu da kapatmış oluyoruz.

Paradoks: Her şeyi doldurmaya çalıştıkça, içimiz daha da boşalıyor.

Peki Olumsuzluk Neden Lazım?

Han, Almanca’da “eziyet” (Leiden) ile “tutku” (Leidenschaft) kelimelerinin aynı kökten geldiğini söylüyor.

Eziyet çekmeden tutku olmaz. Acı çekmeden derinlik olmaz. Olumsuzluk, dönüşümün motorudur.

Nietzsche’yi aktarıyor: “Ruhun talihsizliklere karşı duruş güçlülüğü, dayanıklılığı… En derin ızdıraplara, yıkıntılara ve yoksunluklara rağmen, hayatı ne kadar onaylayabilir?”

Bu, altıncı yazımda bahsettiğim “acının kurnazlığı”nın devamı. Orada demiştim ki bastırılan olumsuzluk kaybolmuyor, şekil değiştiriyor. Depresyon olarak, bıkkınlık olarak, kronik yorgunluk olarak geri geliyor.

Han da aynı şeyi söylüyor: Olumsuzluğa yer vermeyen toplum, psişik bozukluklar üretiyor. Depresyon, tükenmişlik, anksiyete bunlar bastırılmış olumsuzluğun belirtileri.

Çünkü olumsuzluk hayatın bir parçası. Acı, kayıp, ayrılık, başarısızlık, ölüm bunlar hayatı hayat yapan şeyler. Bunları kaldırdığında geriye ne kalıyor?

Pürüzsüz bir yüzey. Cam bir duvar. Şeffaf ama boş. Parlak ama anlamsız.

Altıncı yazımda Nietzsche’nin “son insan”ından bahsetmiştim. “Mutluluğu keşfettik” diyen, gözlerini kırpıştıran son insan. Her şey düz, her şey kontrol altında, hiçbir acı yok. Ama yaşamıyor da sadece hayatta kalıyor.

Şeffaflık toplumu, son insanın toplumu.

Biraz Daha Opak Olalım

Heidegger’in bir cümlesi var, Han aktarıyor: “Yakınlığın yakınlaştırılması, uzaklığın yakınlığının acısına katlanmaktır.”

Ne demek bu? Birini gerçekten yakın hissetmek, onda ulaşamadığın bir uzaklığın olduğunu kabul etmek demek. O uzaklığın verdiği acıya katlanmak demek. Ötekini tamamen bilememek, tamamen çözememek ve buna rağmen sevmek.

Şeffaflık bu acıyı kaldırmak istiyor. Her şeyi göster, hiçbir şey gizli kalmasın, mesafe olmasın. Ama mesafeyi kaldırınca yakınlığı da kaldırmış oluyorsun. Çünkü yakınlık, mesafenin farkındalığıyla mümkün.

Han’ın üç kitabını okuduktan sonra görüyorum: Yorgunluk, acısızlık, dikkatsizlik ve şeffaflık hepsi aynı madalyonun yüzleri. Hepsi olumsuzluğun tasfiyesinin farklı görünümleri. Ve hepsinin panzehiri aynı: Olumsuzluğa yer açmak. Acıya, sırra, mesafeye, sessizliğe, boşluğa, karanlığa alan tanımak.

Kolay değil. Sistem tam tersini istiyor. Göster, paylaş, açıkla, şeffaf ol.

Acıyı kaybettik: yerine bıkkınlık geldi. Sırrı kaybettik: yerine teşhir geldi. Mesafeyi kaybettik: yerine sığlık geldi. Arzuyu kaybettik: yerine tüketim geldi. Boşluğu kaybettik: yerine gürültü geldi. Anlamı kaybettik: yerine enformasyon geldi.

Ve en kötüsü: Kaybettiğimizi bile kaybettik. Neyin eksik olduğunu hissedemiyoruz artık. Çünkü hissetmek için de olumsuzluk gerekiyor bir sürtünme, bir rahatsızlık, bir “bu doğru değil” sezgisi. O da gitti.

Pürüzsüz bir dünyada yaşıyoruz. Her şey kayıyor, hiçbir şey tutunmuyor, hiçbir şey iz bırakmıyor.

Ama iz bırakmayan bir hayat, yaşanmış bir hayat mı?

Ağaç kökünü karanlığa salar; çünkü ışığa uzanmanın bedeli görünmeyene razı olmaktır. Tohum toprağın içinde çözülür; çözülmeden filiz olmaz. Nefes, verişle başlar alışla değil.

Varlık zıtlığıyla belirir. Gece olmadan gündüz sıradan bir aydınlıktır. Sessizlik olmadan müzik sadece bir gürültüdür. Gölge olmadan derinlik kaybolur. Sürekli ışıkta göz seçmeyi unutur.

Belki de cesaret, karanlığı yok etmek değil; onunla kalabilmektir. Çünkü bazı hakikatler yalnızca loşlukta görünür.

Biz şimdi geceyi inkâr eden gündüzü sonsuza kadar uzatmaya çalışan bir toplumuz, Zamanı aydınlatarak arındırdığımızı sandık; oysa anlamı seyrelttik. Geceyi sildik çünkü karanlıkta yüzleşmek vardı. Gölgeyi sildik çünkü gölge derinlik isterdi. Karanlığı sildik çünkü eksiklik, kırılganlık, sınır demekti.

Şimdi her şey ışık. Her şey parlak, her şey görünür, her şey bağırıyor. Ama hiçbir şey seçilemiyor. Çünkü seçmek için karşıt gerekir. Saf aydınlık, biçimleri yakar; farkları siler. Göz kamaştıkça görme azalır.

Çünkü insan sadece aydınlıkta büyümez. İnsan, gölgesine katlandığı kadar derinleşir.
Geceyi kaybeden bir toplum, rüyayı da kaybeder. Rüyasını kaybeden bir toplum ise yönünü.

Ve belki de asıl karanlık, ışığı bu kadar çoğalttığımız yerde başlıyor.

Çünkü ne yaparsak yapalım, hayatın matematiği değişmiyor:
Negatif olmadan pozitif çıkmıyor.
Gölge olmadan derinlik oluşmuyor.
Karanlık olmadan ışık kendi anlamını kaybediyor.

Biz ışığı çoğalttıkça, olumsuzu hayatımızdan tamamen çıkarabileceğimizi sandık. Acıyı, kaybı, başarısızlığı, korkuyu hepsini sistem hatası gibi görüp silmeye çalıştık. Oysa olumsuzu kaybettiğimizde sadece yükten kurtulmuyoruz; ölçüyü de kaybediyoruz.

Çünkü karşıtı silinen her şey, kendini de silmeye başlar.
Risk yoksa cesaret yoktur.
Kaybetme ihtimali yoksa sevginin değeri azalır.
Hata yoksa öğrenme yüzeyselleşir. Boşluk yoksa anlam yoğunlaşmaz.

Artı, eksiyle tanımlanır. Umut, umutsuzluk ihtimaliyle gerçek olur. Anlam, boşluğa temas ettiği yerde derinleşir. Olumsuzu tamamen ortadan kaldırdığımızda, hayatı güvenli kılabiliriz belki ama aynı anda onun içini boşaltırız.

Belki de bu çağın en radikal eylemi, negatiflerimizi geri istemek. Acıyı hemen susturmamak. Kırılganlığı bir hata gibi görmemek. Bize sunulan bu kesintisiz, parlak, pürüzsüz hayatı her zaman kabul etmemek. Başka ritimlerin, başka karanlıkların, başka mümkünlerin var olabileceğine inanmak.

Çünkü hayat, zıtlıkların çatışması değil; onların arasındaki gerilimde doğan anlamdır. Ve insan, kendi içindeki geceyle barıştığı kadar sabaha yaklaşır.

Kendi zıtlıklarımızla var olabilmek umuduyla,

Emre